Từ các mỏ dầu khí vùng Vịnh cho đến thị trường hàng hóa toàn cầu, từ bơm xăng tại Mỹ cho đến phòng họp của các ngân hàng trung ương, không có lĩnh vực nào thoát khỏi vòng ảnh hưởng của một cuộc xung đột đang định hình lại trật tự kinh tế và địa chính trị thế giới.

Diễn biến nổi bật nhất ngày 17 tháng 3 là vụ Iran tấn công bằng máy bay không người lái vào mỏ khí đốt Shah của UAE, gần biên giới với Saudi Arabia, được vận hành chung bởi Công ty dầu khí quốc gia Abu Dhabi (ADNOC) và tập đoàn Occidental Petroleum của Mỹ. Đây là lần đầu tiên trong cuộc chiến này Iran phá hủy một cơ sở khai thác dầu khí thượng nguồn tại UAE. Chính phủ UAE xác nhận hoạt động tại mỏ bị tạm ngừng hoàn toàn song cho biết không có thương vong. Trước đó một ngày, Iran đã tập kích một bồn nhiên liệu tại sân bay quốc tế Dubai, tạo ra cột khói khổng lồ bao phủ thành phố và buộc các chuyến bay tạm ngừng trong thời gian ngắn. Cảng Fujairah, tuyến xuất khẩu dầu thô duy nhất của UAE nằm ngoài eo biển Hormuz, cũng thông báo tạm dừng bốc dỡ dầu. Iran còn đồng thời tấn công một mỏ dầu tại Iraq. Tổng cộng kể từ khi xung đột nổ ra, Iran đã tấn công khoảng 20 tàu thuyền tại vùng Vịnh Ba Tư và khu vực lân cận Hormuz. Hơn 4.000 người đã thiệt mạng trên khắp Trung Đông, trong đó khoảng 3.100 người tại Iran, 850 người tại Lebanon vì các cuộc không kích của Israel, và 13 quân nhân Mỹ.

Eo biển Hormuz và cơn địa chấn năng lượng

Trọng tâm của cuộc khủng hoảng là eo biển Hormuz, tuyến đường thủy hẹp giữa Iran và Oman, nơi thường chiếm một phần năm nguồn cung dầu và khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu. Kể từ khi xung đột bùng phát, eo biển này gần như bị phong tỏa hoàn toàn, buộc UAE, Saudi Arabia, Iraq và Kuwait cắt giảm sản lượng dầu. Qatar, một trong ba nhà cung cấp LNG hàng đầu thế giới, đã ngừng toàn bộ hoạt động sản xuất. Chỉ một lượng nhỏ tàu thuyền bắt đầu lách ra khỏi vùng Vịnh, chủ yếu hướng đến Trung Quốc và Ấn Độ.

Giá dầu Brent hiện dao động quanh mức 104 USD/thùng, đã tăng khoảng 40% chỉ trong hai tuần. Giá LNG, phân bón, nhôm và hàng loạt hàng hóa khác cũng leo thang theo. Tại Mỹ, giá diesel vượt 5 USD/gallon lần đầu tiên kể từ tháng 12/2022, đạt mức trung bình 5,044 USD/gallon theo số liệu của Hiệp hội ô tô Mỹ (AAA). Diesel là huyết mạch của ngành vận tải hàng hóa, nông nghiệp và xây dựng, nên đà tăng này gây thêm áp lực lên nền kinh tế lớn nhất thế giới. Giá xăng bán lẻ cũng tăng mỗi ngày kể từ khi xung đột bùng phát, hiện ở mức khoảng 3,70 USD/gallon. Đây là tin xấu với Trump khi cuộc bầu cử giữa kỳ, quyết định quyền kiểm soát cả hai viện Quốc hội, chỉ còn vài tháng nữa.

Tuần này có đến 18 ngân hàng trung ương họp trong bối cảnh giá dầu leo thang. Chuyên gia John Authers của Bloomberg phân tích rằng một cú sốc dầu mỏ vừa đẩy giá lên cao, vừa hoạt động như một đợt tăng thuế đối với toàn bộ nền kinh tế, kéo giảm sản xuất và việc làm. Điều này tạo ra sự phân hóa giữa các ngân hàng có nhiệm vụ xử lý cả lạm phát lẫn tăng trưởng như Cục dự trữ liên bang Mỹ (Fed), và các ngân hàng chỉ được giao kiểm soát lạm phát như Ngân hàng trung ương châu Âu (ECB). Ngân hàng Dự trữ Úc đã nâng lãi suất chủ chốt lần thứ hai liên tiếp trong thứ Ba, dù quyết định chỉ được thông qua với tỷ lệ sít sao 5-4. Thống đốc Michele Bullock cho biết hội đồng đặc biệt lo ngại về tác động vòng hai từ chi phí năng lượng tăng cao do xung đột Trung Đông gây ra.

Ngoại giao bế tắc và toan tính của Bắc Kinh

Trump tiếp tục kêu gọi các đồng minh và quốc gia khác, trong đó có Trung Quốc, giúp mở lại Hormuz. Tại họp báo Nhà Trắng hôm thứ Hai, ông cho biết nhiều nước đã nói "đang trên đường đến" nhưng thừa nhận có sự chênh lệch lớn về mức độ nhiệt tình, đặc biệt chỉ trích NATO và các đồng minh từng nhận "hàng chục tỷ đô la" bảo trợ từ Mỹ nhiều năm qua. Đến nay, chưa có quốc gia nào công khai tuyên bố điều tàu chiến hộ tống thương thuyền qua Hormuz. Nhiều chuyên gia quân sự cảnh báo rằng trong bối cảnh chưa có lệnh ngừng bắn, việc đưa tàu qua eo biển sẽ cực kỳ nguy hiểm dù có hộ tống. Cố vấn của Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu, bà Caroline Glick, phát biểu thẳng thắn: "Nếu có cách dễ dàng nào để giải quyết vấn đề Hormuz, nó đã được giải quyết từ thời chính quyền Reagan rồi."

Một diễn biến ngoại giao đáng chú ý là Trump đề nghị hoãn hội nghị thượng đỉnh với Chủ tịch Tập Cận Bình, dự kiến vào cuối tháng 3, thêm khoảng một tháng với lý do cần ở lại Washington giám sát chiến sự. Trước đó ông còn gắn việc hoãn chuyến thăm với điều kiện Bắc Kinh hỗ trợ bảo vệ Hormuz. Giới phân tích nhận định đây thực ra là tin tốt cho Bắc Kinh, vốn đã cảm thấy thời gian chuẩn bị quá ngắn và lo ngại những bất ổn từ cuộc chiến có thể tạo ra tình huống khó xử trong hội nghị.

Đáng chú ý là cách ông Tập xử lý cuộc khủng hoảng lần này khác hẳn trước đây. Trong cuộc chiến ngắn của Israel với Iran hồi tháng 6 năm ngoái, ông đã bày tỏ "quan ngại sâu sắc" chỉ sau bốn ngày. Lần này, ông hoàn toàn im lặng, để các nhà ngoại giao cấp thấp hơn đảm nhận các tiếp xúc. Nguyên nhân là Bắc Kinh phải cân bằng giữa quan hệ với Iran và quan hệ sâu rộng với Saudi Arabia, UAE, hai quốc gia đang hứng chịu tấn công trực tiếp từ Tehran. Bộ ngoại giao Trung Quốc lên án cái chết của Đại giáo chủ Khamenei và thương vong dân sự, nhưng đồng thời phê phán Iran vì tấn công các mục tiêu phi quân sự ở vùng Vịnh.

Về mặt thương mại, Bộ trưởng tài chính Scott Bessent quy việc hoãn hội nghị là do "hậu cần" sau hai ngày đàm phán tại Paris mà ông mô tả là "rất tốt." Hai bên đã thảo luận về việc thành lập một "Hội đồng thương mại," cho thấy cả Washington và Bắc Kinh đều muốn bảo vệ thỏa thuận thương mại một năm đạt được hồi tháng 10. Chuyên gia George Chen từ The Asia Group nhận định việc hoãn vài tuần đến hai tháng sẽ ít gây tác động đến quan hệ song phương, miễn là nền tảng kinh tế vẫn được giữ vững.

Sau 18 ngày, cuộc chiến chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Iran tuyên bố từ chối đàm phán ngừng bắn. Trump thừa nhận chính quyền ông chưa rõ ai trong chính phủ Iran có thể ngồi vào bàn đàm phán, thậm chí còn đặt câu hỏi về tình trạng sức khỏe của lãnh tụ tối cao mới Mojtaba Khamenei. Trong khi đó, thế giới tiếp tục gánh chịu hậu quả của một cuộc xung đột mà hầu hết các bên đều chưa kịp chuẩn bị để ứng phó.