Từ những lò luyện kim ở miền Tây Ấn Độ đến các cánh đồng lúa ở Đông Nam Á, hàng tỉ người đang đối mặt với tình trạng thiếu khí đốt. Nhiều gia đình phải lên “thực đơn khủng hoảng”, trong khi các trạm xăng bắt đầu chuẩn bị phân phối nhiên liệu theo định mức. Khi chiến sự tại Vịnh Ba Tư bước sang tuần thứ ba, châu Á rơi vào một cuộc khủng hoảng năng lượng. Tình trạng thiếu hụt nhanh chóng lan rộng trong khu vực và dần trở thành cú sốc toàn cầu khi chuỗi cung ứng gián đoạn và giá cả tăng vọt.

Tại Coimbatore, thành phố thuộc bang Tamil Nadu ở miền Nam Ấn Độ, cuối tuần này lẽ ra phải là dịp ăn mừng lễ hội. Ngày 15.3 là ngày lành theo lịch Hindu, vì vậy các địa điểm tổ chức tiệc cưới trong thành phố đã kín lịch từ nhiều tháng trước cho các buổi lễ lớn vào ngày Chủ Nhật.

Nhưng thay vì chuẩn bị tiệc, nhân viên chuỗi nhà hàng Sree Annapoorna, đơn vị sở hữu 15 sảnh tiệc trong thành phố, đã dành cả tuần qua để gọi điện cho các gia đình. Họ phải thông báo rằng nguồn cung khí đốt đang thiếu hụt và thực đơn buộc phải cắt giảm.

Tình trạng thiếu hụt không chỉ ảnh hưởng đến các nhà hàng tại Ấn Độ. Xung đột với Iran gần như làm tê liệt hoạt động thương mại qua eo biển Hormuz. Đây là tuyến hàng hải then chốt, nơi trong điều kiện bình thường có khoảng một phần năm sản lượng dầu toàn cầu đi qua. Ngoài dầu, nhiều loại hàng hóa khác cũng vận chuyển qua đây như phân bón, nhôm và khí helium dùng trong sản xuất chip.

Ngày Chủ Nhật, Aluminium Bahrain BSC thông báo sẽ dần đóng cửa các dây chuyền tại khu luyện nhôm lớn nhất thế giới đặt tại một địa điểm duy nhất. Động thái này càng làm căng thẳng thêm ngành công nghiệp vốn đã chịu nhiều gián đoạn, trong bối cảnh giá nhôm tăng mạnh.

Trong khi đó, tác động của cuộc khủng hoảng tiếp tục lan rộng trên toàn cầu, đặc biệt rõ rệt tại châu Á. Eo biển Hormuz là tuyến vận chuyển quan trọng đối với tàu chở khí dầu mỏ hóa lỏng (LPG), loại nhiên liệu dùng trong nhà bếp và trong một số quy trình công nghiệp tại khu vực. Ấn Độ nhập tới 90% lượng LPG từ Trung Đông. Các nguồn thay thế từ Mỹ phải mất ít nhất 40 ngày mới tới nơi và chi phí cũng cao hơn rất nhiều.

“Có những khách hàng đã rất tức giận,” ông Jegan Damodarasamy, tổng giám đốc Sree Annapoorna, nói. “Họ nói: ‘Các anh đã cam kết thì phải lên kế hoạch từ trước.’ Nhưng nguồn LPG không nằm trong tầm kiểm soát của chúng tôi.”

Theo Hiệp hội Nhà hàng Quốc gia Ấn Độ, khoảng 80% nhà hàng trong nước sử dụng loại khí gas này và thường chỉ dự trữ đủ cho vài ngày.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế cho rằng cuộc chiến đang “tạo ra cú gián đoạn nguồn cung lớn nhất trong lịch sử thị trường dầu mỏ toàn cầu.” Tuần trước, các nước thành viên đã đồng ý tung ra 400 triệu thùng dầu từ kho dự trữ khẩn cấp nhằm hạ nhiệt giá. Tuy vậy, dầu Brent vẫn kết tuần trên mốc 100 USD mỗi thùng.

Tại Ấn Độ, bình LPG thương mại hiện được bán trên thị trường chợ đen với giá gấp hai đến ba lần mức thông thường khoảng 1.900 rupee, tương đương 20 USD, tại New Delhi. Cùng lúc, một số nông dân Thái Lan cho biết họ đang thiếu dầu diesel và các trạm xăng đã áp đặt hạn mức bán cho mỗi khách hàng.

EU cũng đối mặt với tình trạng thiếu hụt nhiên liệu máy bay do khoảng một nửa lượng nhập khẩu của khu vực thường đi qua eo biển Hormuz. Hôm thứ Năm, giá nhiên liệu máy bay đã tăng lên mức kỷ lục hơn 1.640 USD mỗi tấn, tương đương 208 USD mỗi thùng. Các hãng hàng không đang theo dõi sát sao nguồn cung, trong khi giá vé máy bay đã bắt đầu tăng.

Làn sóng lạm phát mới xuất hiện đúng lúc nền kinh tế toàn cầu vừa thoát khỏi nhiều năm chống chọi với các cú sốc liên tiếp, gồm khủng hoảng sau đại dịch Covid-19, cuộc xung đột tại Ukraine, đợt lạm phát tồi tệ nhất trong 40 năm và sau đó là đợt tăng thuế nhập khẩu lớn nhất của Mỹ trong nhiều thập niên.

Theo Oxford Economics, nếu giá dầu duy trì quanh mức hiện tại thêm hai tháng, tăng trưởng kinh tế toàn cầu sẽ chậm lại nhưng chưa rơi vào suy thoái.

Tuy nhiên, kịch bản bi quan hơn là giá dầu tăng lên 140 USD trong hai tháng. Điều này hoàn toàn có thể xảy ra nếu eo biển Hormuz tiếp tục bị phong tỏa và cơ sở hạ tầng năng lượng tiếp tục bị gián đoạn. Trong báo cáo ngày 13.3, nhóm nghiên cứu cho rằng khi đó điều kiện tài chính toàn cầu sẽ thắt chặt hơn và cú sốc này có thể đẩy một số khu vực vào suy thoái.

Cú sốc hiện nay không chỉ nằm ở dầu mỏ mà còn lan sang nhiều loại hàng hóa khác. Tác động vòng hai có thể khiến chi phí đồng loạt tăng cao. Điều này sẽ làm suy yếu nhu cầu của cả người tiêu dùng lẫn doanh nghiệp và mở ra nguy cơ bước vào một giai đoạn đình lạm mới.

Trong bối cảnh đó, các ngân hàng trung ương có thể rơi vào thế khó khi họ vừa bắt đầu hạ lãi suất sau khi lạm phát giảm nhiệt. Tuần này, Fed và Ngân hàng Trung ương châu Âu đều tổ chức cuộc họp chính sách. Các nhà giao dịch hiện không còn đặt cược vào khả năng Fed cắt giảm lãi suất thêm một phần tư điểm phần trăm trong năm nay.

Trong khi đó, dư địa chính sách của các chính phủ cũng rất hạn chế. Theo Viện Tài chính Quốc tế, tổng nợ toàn cầu đã lên mức kỷ lục 348 ngàn tỉ USD vào năm ngoái.

Ngay cả những nước sản xuất nhiều dầu, vốn thường ít chịu tác động từ cú sốc năng lượng như Mỹ, cũng bắt đầu cảm nhận sức ép từ giá nhiên liệu tăng cao. Tính đến thứ Bảy, giá xăng bán lẻ trung bình đã tăng hơn 70 cent mỗi gallon kể từ khi chiến sự bắt đầu và lên mức cao nhất trong hơn hai năm.

Điều này nhanh chóng trở thành vấn đề chính trị đối với chính quyền của Tổng thống Donald Trump, người đã quyết định phát động cuộc chiến và đang đứng trước cuộc bầu cử giữa kỳ vào tháng 11. Giá dầu diesel tại trạm bơm đã tăng thêm 1,21 USD mỗi gallon. Các công ty vận tải đường bộ, lực lượng then chốt vận chuyển hàng hóa khắp nước Mỹ, cũng chịu ảnh hưởng nặng nề khi phải mua nhiên liệu theo giá bán buôn trong bối cảnh thị trường biến động mạnh.

“Những biến động này thật điên rồ,” bà Kate Childs, chủ tịch công ty cung cấp nhiên liệu Tuxis-Ohr’s Fuel tại bang Connecticut, nói. “Rất khó để biết chính xác điều gì đang xảy ra.”

Thiên đường của giới buôn lậu

Chỉ trong hơn hai tuần, cuộc chiến đã đảo lộn toàn bộ hoạt động thương mại năng lượng toàn cầu. Các cuộc không kích của Mỹ và Israel nhằm vào Iran đã châm ngòi cho làn sóng trả đũa trên khắp khu vực. Tehran nhắm vào các hạ tầng quan trọng và các tuyến vận tải biển, khiến eo biển Hormuz gần như bị phong tỏa.

Đối với người tiêu dùng, tình hình này tạo ra một cú sốc kép. Khu vực Vùng Vịnh là nguồn cung dầu quan trọng cho các nhà máy lọc dầu trên toàn thế giới, đặc biệt tại châu Á. Đồng thời, khu vực này cũng sở hữu ngành công nghiệp chế biến khổng lồ, cung cấp LPG, xăng, dầu diesel, nhiên liệu hàng không, nhiên liệu vận tải biển và naphtha. Đây là nguyên liệu đầu vào quan trọng để sản xuất nhựa và nhựa resin.

Xung đột vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt dù các bên liên tục phát tín hiệu về khả năng đàm phán hòa bình. Sau khi Washington thông báo tấn công các mục tiêu quân sự cuối tuần qua tại Kharg Island, trung tâm xuất khẩu dầu lớn nhất của Iran, Tehran cảnh báo mọi thiệt hại đối với hạ tầng dầu mỏ của nước này sẽ bị đáp trả bằng các cuộc tấn công vào cơ sở năng lượng có liên hệ với Mỹ trong khu vực.

Ngay cả khi chiến sự dừng lại ngay lập tức, quá trình phục hồi cũng sẽ chậm, tốn kém và rất khó khăn. Nhiều mỏ dầu đã phải đóng cửa, các cảng xuất khẩu bị tấn công, trong khi những siêu nhà máy lọc dầu hiện đại từ Bahrain đến Ả Rập Xê Út cũng chịu thiệt hại nặng nề.

“Giá nhiên liệu tăng thường tác động đến toàn bộ các nền kinh tế,” ông Haris Khurshid, giám đốc đầu tư của Karobaar Capital tại Chicago, nói. “Chi phí vận chuyển hàng hóa, vận hành nhà máy và máy bay đều tăng. Cuối cùng, người tiêu dùng sẽ thấy điều đó qua giá của các mặt hàng thiết yếu.”

Ông cho biết châu Âu thường dễ bị tổn thương hơn vì khu vực này nhập khẩu nhiều năng lượng hơn. Tuy vậy, ngay cả tại Mỹ, biến động kéo dài của giá dầu cũng nhanh chóng lan sang các thị trường tài chính khác.

“Về mặt chính trị, giá năng lượng là thứ cử tri rất dễ nhận thấy,” ông nói thêm. “Vì vậy, khi giá xăng tăng mạnh trong thời gian dài, vấn đề này thường nhanh chóng trở thành câu chuyện chính trị trong nước.”

Những gì đang diễn ra tại Ấn Độ phần nào cho thấy viễn cảnh không dễ chịu mà nhiều nước có thể phải đối mặt. Các lệnh miễn trừ của Mỹ đối với dầu Nga đã giúp duy trì nguồn cung dầu thô. Tuy vậy, nước này vẫn thiếu khí tự nhiên hóa lỏng và đặc biệt là LPG.

Chính quyền New Delhi hiện ưu tiên nguồn cung cho các hộ gia đình, khiến các ngành công nghiệp phải chịu thiệt hại. Không chỉ các công ty dịch vụ ăn uống mà cả nhà sản xuất kính, gốm sứ hay các hãng ô tô cũng lúng túng vì khó tìm nguồn cung nhiên liệu thay thế.

Kể từ khi tình trạng thiếu hụt trở nên nghiêm trọng hơn, Ấn Độ đã nhận ít nhất hai chuyến hàng đi qua eo biển Hormuz. Tuy vậy, lượng cung này chỉ chiếm một phần rất nhỏ so với nhu cầu tiêu thụ của cả nước.

Tại Vadodara, trung tâm công nghiệp của bang Gujarat, một nhà sản xuất tháp viễn thông mạ kẽm và các kết cấu kim loại khác đang vội vàng tìm nguồn thay thế. Nhà cung cấp của họ cảnh báo rằng các bình gas dùng cho lò luyện có thể không được giao đúng hạn.

“Chúng tôi chưa từng đối mặt với tình huống như thế này,” ông Alpesh Patel, phó chủ tịch phụ trách mua hàng của Associated Power Structures, nói. Ông đã dành nhiều ngày liên tục gọi điện tìm nguồn nhiên liệu để duy trì hoạt động của các lò luyện. “Chúng tôi chỉ xin nguồn cung tối thiểu để có thể tiếp tục sản xuất.”

Trong khi đó, các đường dây buôn lậu đã nhanh chóng tận dụng chênh lệch giá giữa các quốc gia. Họ mua nhiên liệu tại những nước có giá rẻ hơn như Malaysia hoặc Bangladesh rồi vận chuyển sang bán tại Ấn Độ.

Bangladesh cho biết họ đang cân nhắc áp dụng biện pháp phân phối nhiên liệu theo định mức. Thái Lan, quốc gia ước tính đã chi khoảng 32 triệu USD mỗi ngày để giữ giá dầu diesel ổn định, kêu gọi người dân giữ bình tĩnh và tránh tích trữ nhiên liệu.

Ngay cả những nền kinh tế sản xuất dầu như Brazil cũng bắt đầu chịu sức ép lạm phát. Chính phủ nước này đã buộc phải cắt giảm thuế liên bang đối với hoạt động nhập khẩu và bán nhiên liệu.

Brazil vẫn phải nhập khẩu khoảng 30% lượng dầu diesel và 13% xăng tiêu thụ trong nước. Phần lớn hàng hóa tại quốc gia này được vận chuyển bằng đường bộ, vì vậy giá dầu thô tăng nhanh chóng đẩy chi phí vận tải và giá thực phẩm lên cao. Điều này có thể gây bất lợi cho Tổng thống Luiz Inácio Lula da Silva, người sẽ bước vào cuộc bầu cử vào tháng 10.

Châu Phi có một nửa số thành viên của Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ. Tuy vậy, khu vực này vẫn dễ rơi vào tình trạng thiếu nhiên liệu do thiếu công suất lọc dầu. Khi nhu cầu tăng, nhiều nước không đủ khả năng chế biến dầu thô khai thác trong nước.

Các quốc gia ở Đông Phi và Nam Phi nhập khẩu khoảng ba phần tư lượng nhiên liệu tiêu thụ từ Trung Đông. Vì vậy nhiều nước, trong đó có Kenya, hiện phải theo dõi sát sao tiến độ giao của từng chuyến hàng.

Indonesia, nền kinh tế lớn nhất Đông Nam Á, từng là thành viên OPEC nhưng hiện nay phải nhập khẩu cả dầu thô lẫn nhiên liệu. Giá thị trường tăng khiến chính phủ phải chi nhiều hơn cho trợ cấp và đặt áp lực lên ngân sách. Điều này xảy ra trong bối cảnh đồng nội tệ của nước này đang giao dịch gần mức thấp kỷ lục so với USD, khiến rủi ro lạm phát tăng.

Thời điểm này cũng trùng với giai đoạn Indonesia chuẩn bị cho lễ Eid al-Fitr, hay còn gọi là Lebaran, đánh dấu kết thúc tháng Ramadan. Trong dịp này, hơn 100 triệu người dự kiến trở về quê thăm gia đình. Đây là làn sóng di chuyển lớn nhất trong năm ngoài dịp Tết Nguyên đán tại Trung Quốc và chắc chắn sẽ khiến nhu cầu sử dụng nhiên liệu tăng vọt.

“Phản ứng chính của Indonesia trước việc giá dầu tăng là trợ cấp nhiên liệu,” bà Trinh Nguyen, kinh tế trưởng cấp cao tại Natixis, nói. Bà cho biết chính sách này giúp bảo vệ người tiêu dùng nhưng cũng vô tình duy trì nhu cầu ở mức cao.

“Khi là quốc gia giàu có, bạn có nhiều nguồn lực để xử lý vấn đề,” bà nói. “Nhưng nếu nền kinh tế yếu hơn, mọi chuyện sẽ không hề dễ dàng như vậy.”

Nguồn cung naphtha hiện cũng đang trở thành một điểm nghẽn mới. Đây là loại hydrocarbon dùng làm nguyên liệu cho nhựa, bao bì và sợi polyester.

Ngay cả Trung Quốc, quốc gia vốn được xem là khá an toàn sau nhiều năm đa dạng hóa nguồn cung năng lượng và tích lũy dự trữ lớn, cũng đang chịu tác động từ giá tăng và gián đoạn chuỗi cung ứng. Theo nhiều nhà sản xuất may mặc được Bloomberg phỏng vấn, giá các loại sợi hóa học như polyester và acrylic đã tăng hơn 10% chỉ trong hơn một tuần.

Lin Qian điều hành các nhà máy sản xuất đồ chơi cho khách hàng Mỹ tại Việt Nam và tại Thâm Quyến, miền Nam Trung Quốc. Ông cho biết giá nguyên liệu đang tăng theo từng ngày. Trong tuần đầu tiên của cuộc chiến, chi phí nhiều loại linh kiện nhựa đã tăng tới 50%.

Một số nhà cung cấp thậm chí từ chối báo giá cho đến khi ông đặt hàng. Họ cho rằng thị trường biến động mạnh và các doanh nghiệp đang đổ xô tìm nguồn cung. Điều này khiến hoạt động tại các nhà máy rơi vào tình trạng ách tắc.

“Thật sự quá điên rồ,” Lin nói. “Nguyên liệu nhựa là thức ăn nuôi sống các nhà máy của chúng tôi.”

Hiện tại, lượng nguyên liệu trong kho của ông vẫn đủ để hoàn thành các đơn hàng hiện có trong khoảng hai tuần tới. Tuy vậy, về dài hạn ông cho biết có thể phải đóng cửa nhà máy. Lin đang cố gắng thuyết phục khách hàng chấp nhận giao hàng muộn hơn để có thêm thời gian đàm phán và chờ giá nguyên liệu hạ nhiệt.

Tại Ấn Độ, người lao động trong các ngành thiếu nhiên liệu và các đại lý bán bình gas đang trực tiếp hứng chịu cuộc khủng hoảng năng lượng đã bước sang tuần thứ ba này.

Tại nhiều đại lý năng lượng, các cuộc tranh cãi gay gắt đã bùng phát và đôi khi dẫn đến xô xát. Những xe tải chở đầy bình LPG cũng trở thành mục tiêu của các vụ trộm cắp.

Tại Annapoorna, chuỗi nhà hàng phục vụ hàng chục ngàn khách mỗi ngày, thực đơn bị cắt giảm khiến đầu bếp mất việc, doanh thu giảm và khách hàng thất vọng. Nhiều người đến đây để ăn dosa, loại bánh kếp giòn đặc trưng của miền Nam Ấn Độ làm nên tên tuổi của chuỗi nhà hàng này, nhưng cuối cùng đành phải ra về tay trắng.

“Thật sự quá tàn nhẫn,” ông Damodarasamy nói khi mô tả việc phải thông báo với một thành phố ở miền Nam Ấn Độ rằng món dosa phục vụ cả ngày đã bị gạch khỏi thực đơn.

“Chúng tôi kinh doanh khoảng 58 năm rồi,” ông nói thêm. “Đây là lần đầu tiên chúng tôi phải làm như vậy.”

— Với sự hỗ trợ của Satviki Sanjay, Eddie Spence, Mariana Durao, Jack Wittels, Daniela Wei, Jeremy Diamond, Jin Wu, Leonardo Nicoletti, Enda Curran, Claire Jiao, Rakesh Sharma, Paul Burkhardt, và Anuradha Raghu