Tổng thống Donald Trump đã ra lệnh triển khai phong tỏa Eo biển Hormuz, đẩy căng thẳng với Iran lên một nấc mới trong khi các kênh đối thoại vẫn chưa khép lại. Động thái này đặt thị trường năng lượng toàn cầu trước một phép thử lớn, khi Hormuz là tuyến vận chuyển huyết mạch của dầu thô thế giới.

Chiến dịch của Mỹ tập trung vào việc kiểm soát tàu ra vào các cảng Iran, với khả năng chặn, kiểm tra hoặc buộc đổi hướng những tàu bị nghi vi phạm lệnh trừng phạt. Các tàu trung lập vẫn được đi qua, song đối mặt nguy cơ bị khám xét. Giới chức Mỹ coi đây là công cụ gây áp lực trực tiếp lên nguồn thu năng lượng của Tehran.

Diễn biến trên xảy ra ngay sau khi các cuộc tiếp xúc tại Islamabad kết thúc mà chưa đạt kết quả. Washington và Tehran đang cân nhắc nối lại đàm phán trước khi thỏa thuận ngừng bắn tạm thời hết hiệu lực. Ông Trump cho biết phía Iran đã chủ động liên hệ, song tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu từ bỏ hoàn toàn chương trình hạt nhân.

Phó Tổng thống JD Vance nhận định hai bên đã xác định rõ giới hạn của nhau và bước đi tiếp theo phụ thuộc vào Tehran. Tổng thống Masoud Pezeshkian tuyên bố Iran sẵn sàng đàm phán trong khuôn khổ luật pháp quốc tế, song vẫn giữ quan điểm Mỹ phải chịu trách nhiệm cho sự đổ vỡ trước đó.

Khoảng cách giữa hai bên vẫn lớn. Mỹ đề xuất đóng băng chương trình hạt nhân trong 20 năm, trong khi Iran chỉ chấp nhận thời hạn ngắn hơn, khoảng 5 năm. Sự khác biệt này khiến triển vọng đạt thỏa thuận toàn diện tiếp tục mờ nhạt.

Trong khi đó, Arab Saudi được cho là đang gây sức ép riêng với Washington nhằm dỡ bỏ phong tỏa Hormuz và quay lại bàn đàm phán. Nỗi lo của nước này nằm ở một điểm nghẽn khác trên bản đồ năng lượng khu vực.

Nếu Iran đáp trả bằng cách chỉ đạo lực lượng Houthi tại Yemen phong tỏa Bab el-Mandeb, Arab Saudi sẽ mất tuyến xuất khẩu dầu cuối cùng còn lại. Sau khi Hormuz bị gián đoạn bởi xung đột, Riyadh đã chuyển hướng dòng chảy dầu sang cảng Yanbu bên bờ Biển Đỏ, giúp khôi phục sản lượng về khoảng 7 triệu thùng mỗi ngày. Tuyến đường này giờ nằm trong tầm rủi ro trực tiếp.

Các tín hiệu từ Tehran càng khiến Riyadh lo ngại. Một cố vấn đối ngoại Iran cảnh báo nước này coi Bab el-Mandeb có ý nghĩa chiến lược tương tự Hormuz và có thể gây gián đoạn tại đây chỉ bằng một mệnh lệnh. Điều này đồng nghĩa Iran sở hữu đòn bẩy kép, vừa trực tiếp tại Vịnh Ba Tư, vừa gián tiếp qua lực lượng ủy nhiệm.

Giới chức năng lượng Saudi cho biết họ đã nhận được cam kết từ lực lượng Houthi về việc không tấn công tàu chở dầu đi qua Bab el-Mandeb. Tuy nhiên, Riyadh vẫn đánh giá tình hình “bất ổn”, cảnh báo các nhóm vũ trang có thể thay đổi lập trường nếu chịu thêm sức ép từ Tehran.

Một kịch bản xấu đang dần hiện rõ trong tính toán của các bên. Chiến lược phong tỏa của Mỹ nhằm bóp nghẹt nguồn thu từ dầu của Iran, nhưng Tehran có thể đáp trả bằng cách gây tổn thất tương tự đối với Saudi Arabia thông qua các tuyến vận tải thay thế. Khi đó, cuộc đối đầu không còn giới hạn giữa hai quốc gia, mà lan sang toàn bộ cấu trúc năng lượng của khu vực.

Nếu cả Hormuz và Bab el-Mandeb cùng bị gián đoạn, phần lớn dầu thô từ vùng Vịnh sẽ không thể tiếp cận thị trường quốc tế. Đây là hai điểm nghẽn quan trọng nhất của hệ thống vận tải năng lượng toàn cầu. Việc đóng cùng lúc hai tuyến này có thể kích hoạt hiệu ứng dây chuyền, đẩy giá năng lượng tăng vọt và làm rung chuyển các nền kinh tế phụ thuộc nhập khẩu.

Những dấu hiệu thử thách trên thực địa đã xuất hiện. Một tàu chở dầu có liên hệ với Trung Quốc, nằm trong danh sách trừng phạt của Mỹ, đã tìm cách di chuyển qua Hormuz nhiều lần trong thời gian ngắn. Bắc Kinh, khách hàng mua dầu lớn của Iran, kêu gọi các bên kiềm chế và cảnh báo rủi ro đối với thương mại toàn cầu.

Thị trường phản ứng thận trọng. Giá dầu giảm nhẹ nhờ kỳ vọng đàm phán có thể nối lại, trong khi chứng khoán châu Á tăng điểm. Tuy vậy, giới đầu tư vẫn theo dõi sát mọi tín hiệu từ khu vực, nơi chỉ một sự cố nhỏ cũng có thể làm đảo chiều tâm lý.

Ở chiều quân sự, Iran cảnh báo sẽ nhắm vào các cảng trong khu vực nếu lợi ích bị đe dọa. Mỹ khẳng định chiến dịch nhằm bảo vệ tự do hàng hải. Song song, Israel tiếp tục hoạt động quân sự tại Lebanon, khiến bức tranh an ninh Trung Đông thêm phức tạp.

Trong bối cảnh đó, Hormuz trở thành tâm điểm của một cuộc chơi nhiều tầng nấc, nơi các tính toán quân sự, ngoại giao và năng lượng đan xen chặt chẽ. Quyết định phong tỏa của Washington có thể tạo đòn bẩy cho đàm phán, song cũng mở ra nguy cơ đẩy khu vực vào vòng xoáy leo thang mới, với hệ quả lan rộng ra toàn bộ kinh tế toàn cầu.