Cuộc cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc đang trở thành trục chính định hình trật tự thế giới trong thế kỷ XXI. Đây là cuộc cạnh tranh vượt ra ngoài phạm vi kinh tế hay quân sự thông thường, bởi nó phản ánh sự dịch chuyển quyền lực toàn cầu sau nhiều thập niên phương Tây giữ vai trò thống trị. Những tranh cãi về thương mại, công nghệ, địa chính trị hay an ninh khu vực thực chất đều xoay quanh một câu hỏi lớn: thế giới sẽ thay đổi ra sao khi Trung Quốc vươn lên vị trí cường quốc hàng đầu.

Điều đáng chú ý nằm ở chỗ quá trình trỗi dậy của Trung Quốc diễn ra đồng thời với giai đoạn nước Mỹ bộc lộ nhiều vấn đề nội tại. Trong nhiều năm, Washington tin tưởng sâu sắc vào ưu thế mặc định của mô hình dân chủ tự do. Niềm tin đó từng tạo ra sức mạnh vượt trội cho Mỹ sau Chiến tranh Lạnh. Tuy nhiên, khi thế giới bước vào thời kỳ đa cực hơn, cách tiếp cận cũ bắt đầu xuất hiện nhiều giới hạn.

Trong giai đoạn đầu của quá trình hội nhập toàn cầu, Trung Quốc từng nhận được sự hậu thuẫn mạnh mẽ từ giới tinh hoa kinh doanh Mỹ. Các tập đoàn lớn tại Phố Wall và cộng đồng doanh nghiệp Mỹ đã vận động tích cực để Bắc Kinh gia nhập WTO vào năm 2001. Khi ấy, nhiều người tin rằng việc mở cửa kinh tế sẽ khiến Trung Quốc dần hòa nhập vào quỹ đạo phương Tây.

Tuy nhiên, mối quan hệ này thay đổi nhanh chóng khi Trung Quốc ngày càng mạnh hơn. Các công ty Mỹ bắt đầu phản ứng trước những chính sách bị cho là thiếu công bằng như ép buộc chuyển giao công nghệ, trợ cấp lớn cho doanh nghiệp nhà nước và hạn chế cạnh tranh đối với doanh nghiệp nước ngoài. Cảm giác bất mãn lan rộng trong cộng đồng kinh doanh Mỹ và dẫn tới một sự thay đổi lớn trong nhận thức chính trị tại Washington.

Khi cuộc chiến thương mại được phát động, Trung Quốc gần như mất đi lực lượng hậu thuẫn quan trọng nhất trong nội bộ nước Mỹ. Từ đó xuất hiện sự đồng thuận hiếm thấy giữa hai đảng tại Washington về nhu cầu kiềm chế Bắc Kinh.

Dù vậy, vấn đề của nước Mỹ không chỉ nằm ở phản ứng trước sự trỗi dậy của Trung Quốc. Một điểm yếu lớn hơn xuất hiện trong chính tư duy chiến lược của Washington. Sau Chiến tranh Lạnh, Mỹ bước vào thời kỳ tự tin quá mức về vị thế siêu cường duy nhất. Những cuộc chiến kéo dài tại Trung Đông tiêu tốn lượng nguồn lực khổng lồ và làm suy giảm năng lực tập trung cho các ưu tiên dài hạn.

Trong khi Trung Quốc kiên trì đầu tư vào công nghiệp, công nghệ và hạ tầng, nước Mỹ lại đối mặt với tình trạng chia rẽ chính trị ngày càng sâu sắc. Khoảng cách giàu nghèo gia tăng, tầng lớp trung lưu suy yếu và lòng tin vào các định chế dân chủ giảm mạnh. Đây mới là thách thức lớn nhất đối với sức mạnh của Mỹ trong dài hạn.

Sức mạnh của một quốc gia luôn gắn liền với chất lượng quản trị nội bộ. Khi xã hội mất đi sự đồng thuận, khả năng duy trì vai trò lãnh đạo toàn cầu cũng bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Trong nhiều năm qua, phần lớn sự phẫn nộ của xã hội Mỹ xuất phát từ cảm giác bất bình đẳng ngày càng lớn. Thu nhập của tầng lớp lao động tăng rất chậm trong khi giới tài phiệt tiếp tục mở rộng ảnh hưởng đối với hệ thống chính trị.

Điều này tạo ra môi trường thuận lợi cho chủ nghĩa dân túy phát triển và khiến xã hội Mỹ phân cực mạnh hơn. Một quốc gia bị chia rẽ sâu sắc sẽ gặp nhiều khó khăn khi phải đối diện với thách thức chiến lược từ bên ngoài.

Ở chiều ngược lại, Trung Quốc được phương Tây nhìn nhận như một đối thủ có tham vọng mở rộng ảnh hưởng toàn cầu. Tuy nhiên, nếu quan sát từ góc độ lịch sử và văn hóa, có thể thấy ưu tiên lớn nhất của Bắc Kinh vẫn là phục hưng dân tộc và duy trì ổn định nội bộ.

Tâm lý chính trị của Trung Quốc chịu ảnh hưởng rất mạnh từ giai đoạn “Trăm năm hạ nhục”, khi đất nước bị các cường quốc phương Tây và Nhật Bản áp chế trong suốt thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX. Chính ký ức lịch sử đó khiến vấn đề chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ trở thành ưu tiên tuyệt đối của Bắc Kinh.

Từ góc nhìn này, nhiều chiến lược của Trung Quốc mang tính địa kinh tế rõ rệt. Sáng kiến Vành đai và Con đường phản ánh nhu cầu mở rộng thị trường, bảo đảm nguồn cung nguyên liệu và duy trì an ninh năng lượng cho nền kinh tế khổng lồ của nước này. Bắc Kinh tìm cách xây dựng mạng lưới ảnh hưởng thông qua thương mại, đầu tư hạ tầng và hợp tác kinh tế dài hạn.

Chính điều đó khiến phần lớn các quốc gia đang phát triển lựa chọn cách tiếp cận thực tế hơn trong quan hệ với Trung Quốc. Đối với nhiều nước ở Nam bán cầu, tăng trưởng kinh tế và cải thiện đời sống người dân vẫn là ưu tiên hàng đầu. Thành công của Trung Quốc trong việc đưa hàng trăm triệu người thoát nghèo tạo ra sức hút rất lớn đối với các quốc gia đang tìm kiếm mô hình phát triển phù hợp.

Trong khi đó, phương Tây thường tiếp cận thế giới bằng giả định rằng các giá trị của họ mang tính phổ quát. Mỹ luôn xem mình là biểu tượng của tự do và dân chủ. Tuy nhiên, nhiều cuộc can thiệp quân sự kéo dài tại Trung Đông đã làm suy giảm đáng kể uy tín đạo đức của Washington trong mắt phần còn lại của thế giới.

Khoảng cách giữa những tuyên bố về dân chủ và các hành động thực tế khiến nhiều quốc gia bắt đầu nhìn nhận trật tự quốc tế theo hướng thực dụng hơn. Họ quan tâm nhiều hơn tới lợi ích phát triển, ổn định kinh tế và an ninh quốc gia.

Đông Nam Á là ví dụ tiêu biểu cho xu hướng này. Các quốc gia ASEAN có quan hệ kinh tế rất chặt chẽ với Trung Quốc do Bắc Kinh hiện là đối tác thương mại lớn nhất của phần lớn khu vực. Đồng thời, họ vẫn cần vai trò an ninh của Mỹ để duy trì cân bằng chiến lược.

Chính vì vậy, ASEAN kiên trì theo đuổi chính sách tránh chọn phe. Các nước trong khu vực đều hiểu rằng việc bị cuốn vào thế đối đầu trực diện giữa hai siêu cường sẽ tạo ra nhiều rủi ro lâu dài.

Châu Âu cũng đối mặt với tình thế tương tự. Dù chia sẻ nhiều giá trị chính trị với Mỹ, châu Âu vẫn phải tính toán lợi ích kinh tế với Trung Quốc. Ngoài ra, các nước châu Âu còn chịu áp lực lớn từ vấn đề nhập cư, bất ổn tại châu Phi và khủng hoảng năng lượng. Trong bối cảnh đó, hợp tác kinh tế với Trung Quốc vẫn giữ vai trò quan trọng.

Nhật Bản và Ấn Độ có cách tiếp cận riêng dựa trên lợi ích chiến lược của mình. Nhật Bản là đồng minh thân cận của Mỹ, nhưng vị trí địa lý khiến Tokyo buộc phải duy trì khả năng chung sống lâu dài với Trung Quốc. Ấn Độ theo đuổi truyền thống tự chủ chiến lược và luôn giữ khoảng cách nhất định với mọi liên minh cứng.

Từ những diễn biến này có thể thấy thế giới hiện nay đã thay đổi đáng kể so với thời Chiến tranh Lạnh. Phần lớn quốc gia lựa chọn chính sách đa phương hóa quan hệ đối ngoại để mở rộng không gian tự chủ. Họ hợp tác kinh tế với Trung Quốc, duy trì quan hệ an ninh với Mỹ và tìm cách cân bằng lợi ích giữa các trung tâm quyền lực lớn.

Một bài học quan trọng rút ra từ cuộc cạnh tranh Mỹ - Trung nằm ở vai trò của quản trị quốc gia. Sức mạnh bền vững luôn bắt nguồn từ nội lực kinh tế, chất lượng thể chế và khả năng duy trì sự gắn kết xã hội. Một quốc gia muốn giữ vị thế lâu dài cần đầu tư vào giáo dục, công nghệ, hạ tầng và chất lượng sống của người dân.

Ngoài ra, sự thấu hiểu văn hóa và lịch sử cũng giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong quan hệ quốc tế. Nhiều sai lầm chiến lược xuất hiện do các cường quốc đánh giá đối thủ bằng hệ giá trị của chính mình. Mỹ thường tiếp cận vấn đề theo tư duy ngắn hạn và niềm tin vào các mô hình phổ quát. Trong khi đó, Trung Quốc có xu hướng suy nghĩ theo chu kỳ dài hạn, coi trọng sự kiên nhẫn và ổn định.

Sự khác biệt về tư duy chiến lược khiến hai bên liên tục hiểu sai ý định của nhau. Washington xem các bước đi của Bắc Kinh là biểu hiện của tham vọng mở rộng quyền lực. Ngược lại, Trung Quốc coi chiến lược kiềm chế của Mỹ là nỗ lực ngăn cản sự phục hưng dân tộc.

Điều nguy hiểm nhất trong bối cảnh hiện nay nằm ở nguy cơ tính toán sai lầm chiến lược. Khi cạnh tranh giữa hai cường quốc leo thang, bất kỳ khủng hoảng nào tại Đài Loan, Biển Đông hay khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương đều có thể tạo ra hệ quả khó lường.

Trong khi đó, thế giới đang phải đối diện với hàng loạt thách thức chung như biến đổi khí hậu, dịch bệnh, khủng hoảng kinh tế và an ninh năng lượng. Những vấn đề này đòi hỏi sự hợp tác giữa các cường quốc thay vì đối đầu kéo dài.

Đối với các quốc gia vừa và nhỏ, bài học quan trọng nhất là duy trì tự chủ chiến lược. Việc tham gia vào các liên minh đối đầu trực diện có thể khiến quốc gia rơi vào thế phụ thuộc và đánh mất không gian phát triển lâu dài.

Ngoài ra, cần tận dụng tối đa các cơ chế đa phương như ASEAN, Liên Hợp Quốc và các hiệp định thương mại tự do để xây dựng mạng lưới lợi ích đan xen. Khi nhiều cường quốc cùng có lợi ích trong một khu vực, nguy cơ xung đột thường giảm xuống.

Một quốc gia có nền kinh tế năng động, khả năng công nghệ tốt và xã hội ổn định sẽ luôn duy trì được tiếng nói độc lập trong trật tự thế giới đa cực.

Cuộc cạnh tranh Mỹ - Trung thực chất phản ánh giai đoạn chuyển tiếp của hệ thống quốc tế. Thế giới đang bước ra khỏi thời kỳ quyền lực tập trung tuyệt đối vào phương Tây để tiến tới cấu trúc phân tán hơn. Trong bối cảnh đó, điều quan trọng nhất không nằm ở việc quốc gia nào giành chiến thắng cuối cùng, mà nằm ở khả năng duy trì hòa bình, ổn định và hợp tác để cùng giải quyết các thách thức chung của nhân loại.

Viết từ Singapore, 31.5.2026

Huy Quân: Thạc sĩ Đông Nam Á học, Đại học Quốc gia Singapore.