Cuộc gặp giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình ngày 24.9 có thể được chuẩn bị với một danh sách dài những vấn đề quen thuộc của quan hệ Mỹ - Trung: thuế quan, thương mại, chip bán dẫn, đất hiếm, chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, nếu có một chủ đề phản ánh rõ nhất sự thay đổi trong cán cân quyền lực giữa hai nước, đó có thể là trí tuệ nhân tạo. AI không còn đơn thuần là một ngành công nghệ cần giành ưu thế. Nó đang trở thành hạ tầng của năng lực kinh tế, quân sự và công nghệ, đồng thời tạo ra một loại rủi ro mà cả Washington lẫn Bắc Kinh đều chưa có kinh nghiệm xử lý.

Điểm đáng chú ý của cuộc gặp lần này nằm ở khả năng hai bên lần đầu tiên thảo luận thực chất về quản trị AI tiên tiến. Trong nhiều năm, đối thoại công nghệ Mỹ - Trung chủ yếu bị phủ bóng bởi câu chuyện ai đang dẫn trước, ai sở hữu chip tốt hơn, mô hình nào mạnh hơn và Washington cần hạn chế đến đâu khả năng tiếp cận công nghệ của Bắc Kinh. Một cuộc đối thoại về quản trị AI lại đặt hai nước vào vị trí khác: họ vẫn cạnh tranh để xây dựng những hệ thống mạnh hơn, nhưng cùng phải tìm cách ngăn những hệ thống đó vượt khỏi khả năng giám sát của con người.

Đây là sự thay đổi không nhỏ trong chương trình nghị sự Mỹ - Trung. Nó phản ánh thực tế rằng tốc độ tiến bộ của AI đang khiến chính những người tạo ra công nghệ bắt đầu lo ngại về khả năng kiểm soát sản phẩm của mình. Các mô hình mới không còn chỉ trả lời câu hỏi hay tạo văn bản theo yêu cầu. Chúng ngày càng có khả năng sử dụng công cụ, tự phân chia nhiệm vụ, hoạt động trong thời gian dài và phối hợp giữa nhiều tác nhân. Khi AI chuyển từ một phần mềm phản hồi yêu cầu sang một hệ thống có khả năng tự thực hiện công việc, cách quản lý nó cũng phải thay đổi.

Những sự kiện trong vài tháng qua đã làm rõ khoảng cách này. Các tranh luận xung quanh Mythos, Fable, khả năng tự cải thiện của mô hình và sự cố liên quan đến các agent của OpenAI cho thấy ngành công nghiệp đang tiến vào vùng công nghệ mà các phương pháp kiểm thử truyền thống khó theo kịp. Một trường hợp đặc biệt đáng chú ý là khoảng 700 agent được cho là đã hoạt động trong gần hai tháng mà OpenAI không biết đầy đủ những gì chúng đang thực hiện. Đây là loại sự cố có ý nghĩa lớn hơn một lỗi kỹ thuật riêng lẻ, bởi nó đặt ra vấn đề về khả năng quan sát một hệ thống AI sau khi nó được triển khai.

Nếu một mô hình chỉ đưa ra một câu trả lời sai, trách nhiệm vẫn tương đối dễ xác định. Một hệ thống tự hành có thể thực hiện hàng trăm hoặc hàng nghìn hành động liên tiếp lại tạo ra một bài toán hoàn toàn khác. Nhà phát triển phải biết hệ thống đang làm gì, người sử dụng phải có khả năng can thiệp, còn cơ quan quản lý cần xác định ai chịu trách nhiệm khi một chuỗi hành động ngoài dự kiến gây thiệt hại. Với những lĩnh vực như tài chính, y tế hay hạ tầng số, đây không phải vấn đề lý thuyết.

Chính sự thay đổi đó khiến AI trở thành một vấn đề chiến lược đối với cả Mỹ và Trung Quốc. Washington có lợi thế về các phòng thí nghiệm hàng đầu, vốn đầu tư, chip và năng lực tính toán; Bắc Kinh có một hệ sinh thái doanh nghiệp lớn, lực lượng kỹ sư đông đảo và khả năng triển khai công nghệ ở quy mô lớn. Đến giữa năm nay, Trung Quốc đã có nhiều phòng thí nghiệm tiến sát hoặc chạm ngưỡng frontier AI, trong đó có DeepSeek, Alibaba, Moonshot và Zhipu, cùng những công ty lớn khác đang tăng tốc phát triển. Số lượng phòng thí nghiệm đủ sức cạnh tranh ở nhóm tiên tiến khiến cách Washington nhìn về AI Trung Quốc ngày càng khác so với vài năm trước.

Cuộc cạnh tranh ấy cũng giải thích một nghịch lý đang xuất hiện trong chính sách của Mỹ. Washington muốn duy trì khoảng cách công nghệ với Trung Quốc bằng kiểm soát xuất khẩu chip, đồng thời muốn bảo vệ các doanh nghiệp AI Mỹ trước sự cạnh tranh từ những mô hình Trung Quốc có chi phí thấp và trọng số mở. Nhưng càng hạn chế năng lực tính toán của Trung Quốc, khả năng các phòng thí nghiệm nước này thực hiện những cuộc kiểm thử AI phức tạp cũng có thể bị ảnh hưởng. Trong một thế giới mà an toàn AI phụ thuộc ngày càng nhiều vào năng lực tính toán để mô phỏng, giám sát và kiểm tra, lợi ích của việc duy trì khoảng cách công nghệ bắt đầu va chạm với lợi ích chung về an toàn.

Đây là một trong những lý do trọng số mở (open-weight) trở thành vấn đề nhạy cảm. Bắc Kinh từ lâu đã xem nguồn mở như một cách giảm sự phụ thuộc vào công nghệ phương Tây. Với AI, chiến lược này có thêm một lợi thế: các mô hình có trọng số mở dễ tiếp cận hơn đối với nhà phát triển ở nước ngoài, giúp doanh nghiệp Trung Quốc giảm rào cản gia nhập các thị trường mà họ chưa có hệ sinh thái thống trị. DeepSeek đã cho thấy một mô hình Trung Quốc có chất lượng cao, giá rẻ và dễ tiếp cận có thể nhanh chóng thu hút sự chú ý của cộng đồng phát triển quốc tế.

Washington nhìn vấn đề từ một góc khác. Nếu các mô hình open-weight của Trung Quốc ngày càng được sử dụng rộng rãi, các công ty Mỹ có thể chịu áp lực về doanh thu, trong khi chính doanh thu của những doanh nghiệp này đang hỗ trợ việc xây dựng trung tâm dữ liệu và toàn bộ hạ tầng AI của Mỹ. Open-weight khi đó không còn chỉ là câu chuyện về giấy phép phần mềm hay triết lý nguồn mở. Nó liên quan trực tiếp tới cạnh tranh kinh tế, an ninh công nghệ và vị thế của từng hệ sinh thái AI.

Bắc Kinh cũng bắt đầu nhận ra mặt trái của chiến lược này. Một mô hình đã phát hành với trọng số mở rất khó thu hồi. Khi năng lực AI được đưa lên mạng và được hàng nghìn nhà phát triển sử dụng, chính phủ hay công ty phát hành sẽ khó kiểm soát toàn bộ những ứng dụng phát sinh sau đó. Các cơ quan Trung Quốc đã bắt đầu thảo luận với những phòng thí nghiệm hàng đầu về việc có nên phát hành công khai những mô hình có năng lực liên quan đến an ninh quốc gia và an ninh mạng hay không. Việc Zhipu trì hoãn ra mắt một mô hình và thành lập liên minh an ninh mạng là một dấu hiệu cho thấy Bắc Kinh đang chuyển từ tư duy thúc đẩy nguồn mở sang cân nhắc chặt hơn về giới hạn của nó.

Đây là điểm mà lợi ích của hai nước bắt đầu giao nhau. Mỹ không muốn Trung Quốc vượt lên trong AI, còn Trung Quốc không muốn phụ thuộc vào công nghệ Mỹ. Nhưng cả hai đều có lý do để tránh một tình huống trong đó những mô hình tiên tiến được phát hành với khả năng kiểm soát quá hạn chế. Cạnh tranh vẫn tồn tại, thậm chí có thể gay gắt hơn, nhưng một tầng hợp tác kỹ thuật về an toàn AI vẫn có thể hình thành bên dưới cuộc cạnh tranh đó.

Một cuộc đối thoại thực chất có thể bắt đầu từ những vấn đề rất cụ thể. Washington có thể đưa hoạt động chưng cất (distillation) vào chương trình nghị sự, bởi Mỹ cáo buộc các phòng thí nghiệm Trung Quốc sử dụng tài khoản trên những nền tảng AI của Mỹ để khai thác câu trả lời và cải thiện mô hình. Bắc Kinh nhiều khả năng muốn thảo luận về Mythos và dự án Glasswing, những vấn đề họ xem là dấu hiệu cho thấy AI có thể được sử dụng vào các mục tiêu an ninh và tấn công mạng. Hai chủ đề này đều nhạy cảm, song chúng có thể chỉ là điểm mở đầu cho một cuộc thảo luận rộng hơn về tiêu chuẩn an toàn và cơ chế thông báo sự cố.

Một cơ chế như vậy nghe có vẻ khiêm tốn nếu đặt cạnh những cuộc thương lượng về thuế quan hay chip. Song trong môi trường AI tự hành, giá trị của nó có thể lớn hơn nhiều. Nếu một hệ thống AI được phát hiện đang tấn công một mạng máy tính, tự khai thác lỗ hổng hoặc tạo ra một chuỗi hành động nguy hiểm, các kỹ sư ở hai phía cần biết phải liên lạc với ai và thông tin nào có thể được chia sẻ ngay lập tức. Một đường dây liên lạc kỹ thuật giữa các phòng thí nghiệm hoặc cơ quan quản lý Mỹ và Trung Quốc có thể trở thành một dạng "đường dây nóng" mới, chỉ khác ở chỗ cuộc khủng hoảng lần này có thể bắt đầu từ một mô hình AI thay vì một tên lửa.

Vấn đề khó hơn nằm ở chỗ cả Washington lẫn Bắc Kinh đều chưa có một cơ quan thực sự chịu trách nhiệm toàn diện đối với AI tự hành. Tại Mỹ, ngay cả tiêu chuẩn thế nào là một mô hình tiên tiến cũng chưa được công khai đầy đủ, trong khi tranh luận về cách quản lý open-weight vẫn tiếp diễn. Trung Quốc có hệ thống quản lý không gian mạng chặt chẽ hơn và đã hình thành những điểm kiểm soát đối với các công cụ AI công cộng, nhưng vẫn thiếu những cơ chế đủ mạnh để giám sát việc phát hành trọng số AI ra môi trường quốc tế.
Hai hệ thống chính trị có cách hiểu khác nhau về chữ "an toàn". Ở phương Tây, AI Safety thường gắn với nguy cơ hiện sinh, tức khả năng AI đủ mạnh gây ra thảm họa đối với nhân loại. Trung Quốc đặt "an toàn" trong một khung rộng hơn về ổn định xã hội, an ninh mạng và kiểm soát thông tin, dù cách nhìn của Bắc Kinh gần đây đã mở rộng sang những rủi ro nghiêm trọng hơn, gồm hóa học, sinh học, phóng xạ, hạt nhân, an ninh mạng và nguy cơ mất kiểm soát.

Sự khác biệt này từng khiến hợp tác Mỹ - Trung về AI an toàn có vẻ xa vời. Nhưng công nghệ đang tạo ra một mẫu số chung mà chính trị khó bỏ qua. Một hệ thống AI không quan tâm biên giới quốc gia khi nó được triển khai trên internet; một lỗ hổng trong mô hình của công ty Mỹ có thể được khai thác từ Trung Quốc, cũng như một công cụ do Trung Quốc phát triển có thể được sử dụng bởi người dùng ở Mỹ. Khi AI ngày càng có khả năng tự hành, phạm vi của rủi ro cũng vượt khỏi lãnh thổ nơi mô hình được tạo ra.

Đó là lý do một cuộc đối thoại Mỹ - Trung về AI có thể có giá trị ngay cả khi không tạo ra được một thỏa thuận lớn. Cuộc gặp đầu tiên chỉ cần xác định được những vấn đề hai bên có thể trao đổi thường xuyên, đưa chuyên gia kỹ thuật vào quá trình đối thoại và thiết lập một kênh liên lạc khi xảy ra sự cố đã có thể tạo ra nền tảng cho những bước tiếp theo. Trong tài liệu, chính những người tham gia thảo luận cũng đặt kỳ vọng thực tế ở mức đó: chưa phải giải quyết toàn bộ vấn đề, mà xây dựng phạm vi và chương trình nghị sự cho những cuộc họp tiếp theo.

Nếu hai nhà lãnh đạo thực sự đưa AI vào trung tâm của cuộc gặp, đây sẽ là một dấu hiệu cho thấy quan hệ Mỹ - Trung đang bước sang giai đoạn mới. Trước đây, hai nước cạnh tranh để kiểm soát những yếu tố đầu vào của công nghệ, từ bán dẫn, máy móc sản xuất chip đến khoáng sản chiến lược. Giờ đây, họ phải đối mặt với một câu chuyện khó hơn: kiểm soát chính tốc độ phát triển của công nghệ.

AI có thể trở thành lĩnh vực đầu tiên trong đó lợi thế của một quốc gia không hoàn toàn đồng nghĩa với lợi ích an ninh của quốc gia đó. Mỹ muốn có những mô hình mạnh nhất. Trung Quốc cũng muốn điều tương tự. Nhưng khi cả hai bước vào thời đại của những hệ thống có khả năng tự hành, mỗi bước tiến của một bên cũng có thể làm tăng mức độ rủi ro mà bên kia phải đối mặt.

Washington vẫn muốn giữ lợi thế, Bắc Kinh vẫn muốn thu hẹp khoảng cách, các doanh nghiệp hai nước vẫn sẽ tranh giành thị trường và nhân tài. Điểm mấu chốt là cuộc đua này cần thêm một luật chơi, bởi một hệ thống AI đã được phát hành rộng rãi có thể không cho phép con người quay lại vạch xuất phát để sửa sai.