Cách tốt nhất để hiểu trí tuệ nhân tạo không phải là đọc về nó, mà là sử dụng nó. Đây là lời khuyên của Ethan Mollick, phó giáo sư tại trường Wharton thuộc đại học Pennsylvania, đồng thời là giám đốc học thuật của Generative AI Labs tại trường, trong cả hai cuốn sách của ông về chủ đề này.

Cuốn Co-Intelligence: Living and Working With AI, xuất bản năm 2024, thời điểm dường như đã xa xưa trong thế giới AI, là lời giới thiệu dễ tiếp cận về một công cụ công nghệ có tiềm năng mạnh mẽ nhưng cần được giám sát cẩn thận. Cuốn Co-Existence: The Next Phase of AI, ra mắt ngày 20.10, bổ sung cho thông điệp ấy những diễn biến mới cùng những hệ quả lớn hơn. AI có thể chưa ngang hàng với bạn, nhưng cũng không đơn thuần là một công cụ. Và bạn sẽ phải tính đến sự hiện diện của nó, dù muốn hay không.

Nếu gần đây bạn mới tin rằng AI là một bước phát triển không thể tránh khỏi, dù tốt hay xấu, các tác phẩm của Mollick mang đến một cái nhìn tổng quan cô đọng. Những người theo sát AI sẽ tìm thấy ít điều mới hơn, chẳng hạn, những lo ngại hiện nay về các tác nhân AI vượt khỏi kiểm soát còn quá mới để được đề cập trong sách. Dù vậy, Mollick có khả năng tổng hợp tốt những nhận định, đột phá và thách thức mới nhất. Co-Existence tập trung trực tiếp hơn vào các tác nhân AI có thể tự hoạt động, khác với những giao diện thiên về tương tác kiểu chatbot như Claude của Anthropic. Cuốn sách ra mắt đúng lúc Muse của Meta Platforms, Dots của OpenAI và các sản phẩm AI tác nhân khác xuất hiện, được thiết kế để làm trợ lý cá nhân dễ sử dụng cho người tiêu dùng.

Khi dẫn dắt độc giả qua bức tranh toàn cảnh về AI, Mollick là một người đồng hành gần gũi. Như một người thầy giỏi, ông rõ ràng muốn khơi dậy hứng thú của mọi người với chủ đề mình nghiên cứu. Ông cố gắng giữ góc nhìn cân bằng, điều đôi khi gây sốt ruột khi vấn đề đang bàn có quá nhiều điều chưa rõ. Các trung tâm dữ liệu AI sử dụng bao nhiêu nước? “Không có một câu trả lời duy nhất.” AI có thực sự lấy mất việc làm của bạn? “Tôi sẽ không thể đưa ra một câu trả lời rạch ròi.” Tất cả là một cuộc thử nghiệm lớn, “và còn rất nhiều điều chưa rõ.”

Tuy nhiên, Mollick rất rõ ràng về lời khuyên cốt lõi: Hãy sử dụng AI thành thạo hơn. Một phần là vì xét cho cùng, ông vẫn là người lạc quan về công nghệ theo lối khá truyền thống, trấn an chúng ta rằng dù có rủi ro, tiềm năng cũng rất lớn, còn nỗi sợ thay đổi chẳng phải điều mới mẻ. (Ông nhắc lại câu chuyện quen thuộc rằng Plato từng lo ngại về tác động tiêu cực của chữ viết.) Nhưng lời khuyên ấy còn xuất phát từ quan điểm rằng tác động sau cùng của AI sẽ được định hình bởi cách chúng ta lựa chọn sử dụng nó.

Vì vậy, một mục tiêu quan trọng của Mollick là giúp độc giả phát triển năng lực phán đoán để quyết định khi nào, bằng cách nào và liệu có nên dựa vào AI hay không. Điều đó có nghĩa là học cách tư duy như AI, cũng là tên một chương sách được đặt rất thẳng thắn. Ông đưa ra nhiều mẹo và lời khuyên thực tế: Mỗi tuần, hãy thử dùng AI làm một việc mà không ai yêu cầu bạn làm, rồi xem mình học được gì. Hãy trò chuyện với công cụ AI bạn chọn, với mục tiêu rõ ràng là đẩy nó đến chỗ bộc lộ giới hạn. Yêu cầu nó thừa nhận khi không biết câu trả lời. Học cách chia nhỏ yêu cầu thành những phần AI dễ xử lý. Mục tiêu là hình thành trực giác về AI bằng cách sử dụng nó thật nhiều. (Mollick chủ yếu tập trung vào các mô hình ngôn ngữ lớn, dù ông cũng đề cập đến những công nghệ AI khác.)

Về bản chất, ý tưởng ở đây là phát triển kỹ năng quản lý để AI hoạt động hiệu quả hơn. Mollick cũng nhấn mạnh rằng con người cần nắm vững một nền tảng kiến thức rộng và có khả năng truyền đạt kiến thức ấy, từ đó tạo ra những mối liên hệ mà AI không tạo ra được. Ông viết: “Bạn cần có kiến thức trong đầu, chứ không chỉ trong máy, bởi kiến thức trong đầu tạo nên bộ khung giúp bạn tư duy.”

Nói thì dễ. Nhưng nhiều người, trong đó có một số lượng học sinh, sinh viên đông đến mức đáng lo ngại, lại xem khả năng tiếp cận kho kiến thức khổng lồ của AI là lý do để không tự xây dựng vốn hiểu biết của mình. Mollick cũng lo rằng một số công ty có thể đang không bồi đắp nền tảng ấy cho nhân viên ít kinh nghiệm. Ông viết rằng một cách sử dụng AI phổ biến là soạn bản đánh giá hiệu quả làm việc của nhân viên. Không phải vì đó là lựa chọn khôn ngoan, bởi cách này kém hữu ích hơn nhiều so với phản hồi trực tiếp từ người quản lý, mà vì các nhà quản lý không thích làm việc đó. Đây là biểu hiện của việc chưa hình thành được trực giác đúng đắn về cách sử dụng AI.

Dù vậy, Mollick dường như vẫn lạc quan về AI. Ngày càng có nhiều hoài nghi về tác động thực sự của công nghệ này đối với năng suất tính đến nay, nhưng ông lập luận rằng cũng phải mất nhiều thập kỷ mới thấy được tác động của điện năng. Bản thân Mollick chắc chắn đã làm việc năng suất hơn nhiều: viết hàng trăm chương trình, từ công cụ giảng dạy đến trò chơi; thực hiện nhiều nghiên cứu hơn bao giờ hết; và tất nhiên, viết hai cuốn sách. (Ông khẳng định rõ rằng mình không để AI viết thay, đồng thời công khai việc sử dụng công nghệ này để định hướng nghiên cứu và vượt qua những lúc bí ý thường ngày.)

Những người không điều hành phòng thí nghiệm nghiên cứu AI như chúng ta có thể có ít thời gian hơn để thử và sai nhằm đạt được kết quả như vậy, nhưng có lẽ vẫn học được điều gì đó từ Mollick. Trong một lần thử nghiệm, ông chia sẻ hàng loạt thông tin cá nhân với một tác nhân AI rồi yêu cầu: “Hãy mua cho tôi một món dưới 100 USD mà chắc chắn sẽ khiến tôi vô cùng thích thú.” Tác nhân này mua cho ông một cuốn sách tranh khắc mà ông cho là thực sự thú vị. Ông kết luận rằng kết quả ấy xứng đáng với việc đánh đổi một phần quyền riêng tư dữ liệu.

Một mặt, đây là ví dụ xuất sắc về sức mạnh của AI: nhanh chóng hiểu chúng ta hơn cả chính chúng ta. Mặt khác, nó gần như một màn tự giễu. Người ta mong được nghe AI có thể làm gì để giải quyết vấn đề nhà ở vừa túi tiền, khả năng tiếp cận dịch vụ y tế, giáo dục công lập hay sự lan truyền của thông tin sai lệch. Chúng ta đã có đủ công cụ để tự thưởng cho mình. Chính những thử nghiệm kiểu này, như khi Mollick yêu cầu chatbot tóm tắt một chương sách thành bài thơ hài năm câu, khiến toàn bộ nỗ lực ấy mang dáng dấp một màn biểu diễn hội chợ câu khách, như trò cho gà chơi cờ ca-rô.

Công bằng mà nói, Mollick không chủ trương ưu tiên bot mua sắm hơn giáo dục, và ông rõ ràng tin rằng con người có thể quản lý AI để giải quyết những vấn đề thực tế. Ông khép lại Co-Existence bằng những suy ngẫm thấu đáo về tiềm năng và rủi ro tương lai của công nghệ này, về cơ bản kết luận rằng diễn biến tiếp theo phụ thuộc vào con người. Đó là thêm một lý do để chúng ta tham gia. (Ông không trực tiếp bàn đến cuộc tranh luận hiện nay về việc làm chậm tốc độ phát triển AI, được thúc đẩy bởi những tiết lộ gần đây của người trong cuộc, nhưng quan điểm tổng thể của ông dường như là giờ đây không còn đường lùi.) Một thay đổi kể từ cuốn sách đầu tiên là một số rào cản tiềm tàng đối với việc mở rộng quá trình huấn luyện AI đã được vượt qua. Mollick viết rằng đến năm 2026, hơn một tỉ người sử dụng AI hằng tuần, khiến nó trở thành sản phẩm được đón nhận nhanh nhất trong lịch sử. Nếu đúng, đây có vẻ là tin tốt cho viễn cảnh AI mà ông hình dung. Bởi không chỉ các mô hình cần được huấn luyện nhiều hơn, mà cả chúng ta cũng vậy.