Khi có người nói với tôi gần đây rằng cách họ thích dùng AI nhất là để xin lời khuyên tài chính, tôi đã thực sự hoảng hốt. Tôi là một nhà kinh tế học chuyên về hưu trí, nên phản ứng đầu tiên là thấy thương cho chính mình. Giờ thì tôi hiểu cảm giác của các bác sĩ khi mọi người dùng AI để hỏi về y tế.

Sau đó tôi về nhà và thử dùng AI xem sao. Kết quả không tệ như tôi nghĩ. Nó giải thích khá rõ ràng và dễ hiểu về những nguyên tắc phổ biến trong tiết kiệm và đầu tư. Cảm giác giống như đang nói chuyện với một cố vấn tài chính ở mức trung bình, chỉ thiếu sự thấu hiểu cá nhân. Như thế có lẽ vẫn tốt hơn là chẳng có ai tư vấn, và kiểu dịch vụ này chắc chắn sẽ ngày càng phổ biến khi nhiều công ty môi giới tung ra cố vấn AI dành cho những khách hàng có ít tài sản hơn.

Tuy nhiên, cách tiếp cận này tồn tại nhiều điểm yếu lớn. Phần lớn người Mỹ hiện nay còn không trả lời được những câu hỏi cơ bản về thị trường tài chính. Chẳng hạn, chỉ khoảng một nửa hiểu rằng nắm giữ nhiều cổ phiếu sẽ an toàn hơn là dồn tiền vào vài mã. Vì vậy, tôi nghĩ có lẽ nên viết một bài nhập môn kiểu “Tài chính 101”. Những kiến thức tài chính cơ bản vẫn giải thích được gần như tất tần tật mọi thứ, chỉ là cách diễn đạt đôi khi cần rõ ràng hơn.

Một vấn đề tôi nhận thấy ở chatbot mình dùng là nó thường đưa ra lập luận sai cho lời khuyên của mình. Phần lớn thời gian điều đó không quá nghiêm trọng vì đa số mọi người chỉ muốn biết nên làm gì. Họ không quan tâm nhiều đến lý do phía sau. Nhưng chính những lập luận sai ấy cho thấy giới hạn của AI khi gặp các biến cố cá nhân hoặc tài chính bất thường, điều sớm muộn cũng sẽ xảy ra.

Hiện nay, lời khuyên về cách đầu tư cho hưu trí có ở khắp mọi nơi, số lượng và chủng loại tài sản cũng ngày càng nhiều. Dù vậy, sự minh bạch và khả năng hiểu về bản chất vấn đề dường như lại giảm đi. Vì vậy, đây có thể xem như một hướng dẫn để hiểu cách tiết kiệm và đầu tư trong thị trường mới này, đặc biệt dành cho những người dùng AI làm cố vấn tài chính.

Hãy hiểu rõ mình đang đầu tư vào đâu. Đó là quỹ cổ phiếu gồm các công ty niêm yết bám theo thị trường? Quỹ trái phiếu đô thị? Hay hàng hóa cơ bản, dù tôi không thích loại này lắm? Điều quan trọng là đừng đặt niềm tin mù quáng vào một quỹ đầu tư khi bạn còn chưa biết bên trong nó có gì. Và khi đã biết rồi, hãy chắc chắn rằng các tài sản đó đều có giá thị trường rõ ràng. Bạn không cần theo dõi giá mỗi ngày, cũng chẳng cần nhớ tên từng mã đang nắm giữ, nhưng bạn nên hiểu mình đang sở hữu loại tài sản nào. Cũng giống như việc bạn nên biết miếng bít tết bạn đang ăn đến từ đâu, bạn cũng nên biết danh mục đầu tư của mình gồm những gì.

Hãy đa dạng hóa danh mục. Tương lai luôn bất định. AI có thể biến đổi nền kinh tế và tạo ra tăng trưởng chưa từng có, hoặc cũng có thể chỉ tạo ra tác động nhạt nhòa. Các chính phủ đang vay nợ nhiều hơn khả năng trả lại, trong khi dân số ngày càng giảm. Không ai dự đoán chính xác được tương lai hay chọn đúng thời điểm thị trường. Vì vậy, cách tốt nhất là sở hữu nhiều loại cổ phiếu khác nhau, lý tưởng nhất là đến từ nhiều quốc gia.

Đừng đầu tư vào những thứ kỳ quặc nếu bạn chưa sẵn sàng mất sạch số tiền đó. “Đa dạng hóa” không đồng nghĩa với việc mua tất cả mọi thứ. Hãy đầu tư vào những tài sản có logic hợp lý, chẳng hạn quỹ gồm các doanh nghiệp được kỳ vọng sẽ tạo ra lợi nhuận trong tương lai. Kiểu đầu tư này tạo ra giá trị cho cả nền kinh tế. Khi kinh tế tăng trưởng, các khoản đầu tư đó thường sinh lời. Trong khi đó, các tài sản mang tính đầu cơ hơn như tiền số hay thị trường cá cược lại là trò chơi tổng bằng không. Mỗi kèo cược đều có người thắng và kẻ thua, và khả năng cao bạn sẽ nằm ở bên thua cuộc. Việc bỏ tiền vào các tài sản này có thể thú vị, nhưng nó giống giải trí hơn là đầu tư.

Hãy trả mức phí thấp. Tin tốt là bạn có thể làm theo ba nguyên tắc trên mà không cần tốn quá nhiều tiền. Trên thực tế, càng trả ít phí, khả năng bạn đầu tư vào những tài sản đơn giản và đa dạng càng cao. Hãy tránh xa mọi thứ hứa hẹn lợi nhuận cao đi kèm rủi ro thấp vì các công ty đầu tư chỉ có thể tạo ra điều đó bằng hai cách: Hoặc thu phí rất cao khiến lợi nhuận thực tế bị bào mòn, hoặc đẩy bạn vào một loại rủi ro ẩn chỉ lộ ra ở thời điểm tồi tệ nhất.

Thời gian có lẽ là bạn đồng hành của bạn, nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Khi tôi dùng AI làm cố vấn, nó nói với tôi rằng “thời gian sẽ bảo vệ bạn khỏi biến động” và “cổ phiếu biến động mạnh trong ngắn hạn nhưng đáng tin cậy trong dài hạn”. Điều này là sai. Thời gian ở lại thị trường càng lâu đồng nghĩa rủi ro càng lớn.

Đó cũng là lý do các hợp đồng bảo hiểm dài hạn thường đắt hơn. Đúng là thị trường thường phục hồi sau khi giảm mạnh, nhưng cũng có trường hợp lợi nhuận trì trệ suốt nhiều thập kỷ, như Nhật Bản chẳng hạn. Việc đầu tư nhiều hơn vào cổ phiếu khi còn trẻ có thể là ý hay, nhưng nguyên nhân là vì phần lớn tài sản của người trẻ nằm ở thu nhập tương lai của họ, chứ không phải vì thời gian khiến đầu tư bớt rủi ro.

Quản lý tài chính cá nhân khó hơn nhiều so với suy nghĩ của đa số mọi người. Có rất nhiều lời khuyên khá ổn trong phần lớn trường hợp, kể cả từ AI. Nhưng luôn sẽ có những tình huống cần lời khuyên riêng phù hợp hơn, ví dụ như mất việc đúng lúc thị trường lao dốc. Điều quan trọng nhất cần nhớ, bất kể tình hình tài chính, độ tuổi, thời gian đầu tư hay kỳ vọng nghỉ hưu của bạn là gì, đó là lợi nhuận cao hơn luôn đi kèm rủi ro lớn hơn. Bất kỳ ai nói khác đi, dù là con người hay AI, đều đang muốn bán cho bạn thứ gì đó.