Khi Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố Hội đồng Hòa bình (Board of Peace) đã đạt được thỏa thuận về giải giáp Hamas và mở đường cho Israel rút quân khỏi Gaza, tổ chức từng ít được biết đến này bất ngờ trở thành tâm điểm của dư luận quốc tế. Được Nhà Trắng giới thiệu là một cơ chế điều phối hòa bình mới, hội đồng mang tham vọng đảm nhận vai trò vốn nhiều thập niên qua thuộc về Liên Hợp Quốc trong các tiến trình hậu xung đột.

Sau gần một năm hình thành, Hội đồng Hòa bình đã thu hút hơn hai chục quốc gia tham gia, huy động hàng tỉ USD cho quỹ tái thiết Gaza và bắt đầu triển khai một số dự án chuẩn bị cho giai đoạn hậu chiến. Tuy nhiên, sáng kiến này cũng vấp phải nhiều tranh cãi về tính chính danh, cơ cấu quyền lực và vai trò của Mỹ trong việc định hình trật tự quốc tế.

Hội đồng Hòa bình là gì?

Ông Trump lần đầu công bố ý tưởng thành lập Hội đồng Hòa bình vào tháng 9 năm ngoái khi giới thiệu kế hoạch chấm dứt chiến sự tại Gaza. Ban đầu, tổ chức này được thiết kế để điều phối tiến trình chuyển tiếp sau xung đột, bao gồm giải giáp các lực lượng vũ trang, tái thiết hạ tầng và hỗ trợ quản trị tạm thời.

Sau đó, Nhà Trắng mở rộng phạm vi hoạt động của hội đồng, định hướng đây sẽ là một cơ chế tham gia giải quyết các cuộc xung đột tại nhiều khu vực trên thế giới. Ông Trump giữ cương vị chủ tịch, trong khi các thành viên sáng lập gồm Ngoại trưởng Marco Rubio, đặc phái viên Steve Witkoff, cựu Thủ tướng Anh Tony Blair và Jared Kushner.

Theo điều lệ, các quốc gia thành viên thông thường có nhiệm kỳ ba năm. Những nước đóng góp 1 tỉ USD cho quỹ hoạt động sẽ được hưởng quy chế thành viên thường trực.

Mô hình này được xem là khác biệt so với các thiết chế đa phương hiện có, bởi hội đồng hoạt động dưới sự dẫn dắt trực tiếp của Mỹ thay vì nằm trong hệ thống Liên Hợp Quốc.

Hội đồng hoạt động ra sao?

Về cơ cấu, Hội đồng Hòa bình vừa đóng vai trò điều phối chính trị, vừa quản lý các chương trình tái thiết và viện trợ tại Gaza.

Theo nghị quyết được Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc thông qua vào tháng 11 năm ngoái, hội đồng được công nhận là cơ quan quản lý chuyển tiếp và tạm thời đối với Gaza. Nhiệm vụ của tổ chức bao gồm xây dựng khuôn khổ tái thiết, điều phối nguồn tài chính và triển khai Lực lượng Ổn định Quốc tế tạm thời tại vùng lãnh thổ này.

Phạm vi hoạt động hiện được giới hạn tại Gaza và kéo dài đến hết năm 2027. Hội đồng có trách nhiệm báo cáo tiến độ lên Hội đồng Bảo an sáu tháng một lần.

Điều lệ cũng trao cho chủ tịch hội đồng quyền hạn khá lớn. Ông Trump có quyền phủ quyết nhiều quyết định quan trọng cũng như miễn nhiệm thành viên trong một số trường hợp theo quy định.

Bên ngoài Gaza, quyền hạn pháp lý của Hội đồng Hòa bình vẫn chưa được xác định rõ. Chưa có văn bản quốc tế nào trao cho tổ chức này thẩm quyền triển khai hoạt động tại các khu vực xung đột khác, dù Nhà Trắng nhiều lần khẳng định hội đồng sẽ mở rộng phạm vi hoạt động trong tương lai.

Những nước nào đã tham gia?

Theo danh sách công bố trên trang web chính thức, hơn hai chục quốc gia đã gia nhập Hội đồng Hòa bình với tư cách thành viên sáng lập.

Tại Trung Đông, hội đồng quy tụ nhiều đối tác quan trọng của Mỹ như Israel, Ả Rập Xê Út, Ai Cập, Qatar, Bahrain, Jordan, Kuwait, Morocco, Thổ Nhĩ Kỳ và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất.

Ngoài khu vực này còn có Albania, Argentina, Armenia, Azerbaijan, Belarus, Bulgaria, Campuchia, El Salvador, Hungary, Indonesia, Kazakhstan, Kosovo, Mông Cổ, Pakistan, Paraguay, Uzbekistan và Việt Nam.

Tuy nhiên, nhiều đồng minh truyền thống của Washington vẫn đứng ngoài sáng kiến. Anh, Liên minh châu Âu, Pháp, Đức, Na Uy và Thụy Điển đều tuyên bố không tham gia.

Brazil và Mexico cho rằng hội đồng thiếu đại diện của Palestine. Vatican cũng từ chối lời mời với lập luận các nỗ lực xử lý khủng hoảng nên do Liên Hợp Quốc điều phối. Trong khi đó, Trung Quốc và Nga, hai thành viên thường trực Hội đồng Bảo an, cũng chưa tham gia tổ chức này.

Hội đồng đã làm được những gì?

Sau khi thành lập, Hội đồng Hòa bình nhanh chóng triển khai một số hoạt động chuẩn bị cho công cuộc tái thiết Gaza.

Trong cuộc họp đầu tiên diễn ra vào tháng 2, ông Trump cho biết các thành viên đã cam kết đóng góp khoảng 7 tỉ USD vào quỹ tái thiết. Dù vậy, con số này vẫn thấp hơn nhiều so với mức ước tính khoảng 70 tỉ USD cần thiết để khôi phục hạ tầng sau hơn hai năm rưỡi chiến sự.

Tháng 4, Tổng thư ký Liên Hợp Quốc Antonio Guterres xác nhận cơ quan này đang phối hợp với Hội đồng Hòa bình trong một số vấn đề liên quan đến Gaza.

Cũng trong tháng đó, Financial Times đưa tin hội đồng đã làm việc với tập đoàn DP World của Dubai nhằm xây dựng phương án quản lý chuỗi cung ứng và phát triển các dự án hạ tầng sau chiến tranh.

Đầu tháng 7, một quan chức của hội đồng cho biết tổ chức đang chuẩn bị triển khai khu vực nhân đạo thí điểm dành cho người Palestine tại Gaza.

Hoạt động của hội đồng từng bị gián đoạn trong thời gian xảy ra xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran. Indonesia xác nhận các cuộc thảo luận phải tạm hoãn trước khi được nối lại sau đó.

Đến cuối tháng 7, Hội đồng Hòa bình lần đầu tiên công bố kết quả được xem là quan trọng nhất kể từ khi thành lập. Theo ông Trump, tổ chức này đã đạt được thỏa thuận về giải giáp Hamas và các nhóm vũ trang khác tại Gaza, đồng thời xây dựng lộ trình rút quân Israel theo từng giai đoạn.

Nếu kế hoạch được triển khai đúng như cam kết, đây sẽ là bước tiến đáng kể trong tiến trình hậu xung đột tại Gaza và cũng là phép thử quan trọng đối với mô hình quản trị mà chính quyền Trump đang theo đuổi.

Vì sao hội đồng gây tranh cãi?

Dù bắt đầu tham gia vào các hoạt động thực tế, Hội đồng Hòa bình vẫn đối mặt với nhiều ý kiến trái chiều.

Các tổ chức nhân quyền cho rằng việc một cơ chế do Tổng thống Mỹ trực tiếp lãnh đạo điều phối công việc của một vùng lãnh thổ nước ngoài tạo ra tiền lệ nhạy cảm về chủ quyền và quyền tự quyết.

Một điểm khác cũng thường được nhắc đến là hội đồng chưa có đại diện Palestine trong bộ máy điều hành, dù tổ chức được thành lập để giám sát giai đoạn chuyển tiếp tại Gaza.

Sự tham gia của Israel cũng làm gia tăng tranh luận. Nhiều chuyên gia đặt câu hỏi về tính khách quan của một cơ chế quản trị hậu xung đột khi một bên trực tiếp tham chiến đồng thời giữ vai trò thành viên của hội đồng.

Ngược lại, các đồng minh của ông Trump cho rằng mô hình này giúp rút ngắn quá trình ra quyết định, huy động nguồn lực nhanh hơn và tạo điều kiện để tiến trình tái thiết được triển khai sớm, trong bối cảnh các cơ chế đa phương truyền thống nhiều năm qua gặp khó khăn trong việc tìm kiếm đồng thuận.