Các nhà đàm phán khí hậu từ gần 200 quốc gia sẽ dành hai tuần tới tham dự hội nghị thượng đỉnh thường niên Khí hậu toàn cầu (COP31) của Liên hợp quốc, trong bối cảnh quyết tâm ứng phó với tình trạng nhiệt độ toàn cầu tăng nhanh đang suy yếu.

Chương trình đàm phán tại COP31, khai mạc vào thứ Hai tại thành phố nghỉ dưỡng Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ, có phạm vi hẹp hơn bất kỳ hội nghị khí hậu lớn nào trong một thập kỷ kể từ khi Thỏa thuận Paris mang tính đột phá ra đời. Tuy nhiên, hai yếu tố đang đè nặng lên hội nghị, gồm khủng hoảng năng lượng do xung đột và làn sóng phản đối AI, lại có thể thúc đẩy những hành động mới.

Khoảng 60.000 nhà ngoại giao, quan chức và nhà hoạt động, cùng một số ít lãnh đạo thế giới và doanh nghiệp, dự kiến tham dự các cuộc đàm phán nhằm thúc đẩy giảm phát thải, gia tăng dòng vốn tài chính khí hậu và tăng cường nỗ lực thích ứng với nhiệt độ cao hơn. Một sáng kiến trọng tâm của ban tổ chức Thổ Nhĩ Kỳ là nâng mức độ điện khí hóa trên toàn cầu, nhằm cắt giảm phát thải khí nhà kính bằng cách thay thế nhiên liệu hóa thạch trong giao thông, công nghiệp và sưởi ấm.

Quy mô của nỗ lực ngoại giao này chưa tương xứng với bối cảnh ảm đạm. Tháng trước, Liên hợp quốc cảnh báo thế giới không còn có thể giữ mức tăng nhiệt độ toàn cầu dưới 1,5°C, ngưỡng quan trọng được xác lập trong Thỏa thuận Paris. Hàng loạt hiện tượng thời tiết cực đoan do biến đổi khí hậu làm trầm trọng thêm trong năm nay đã cho thấy những rủi ro khi nhiệt độ tăng, trong đó có hàng chục ngàn người thiệt mạng vì các đợt nắng nóng và cháy rừng trên khắp châu Âu, cùng một vụ sụp đổ sông băng gây tàn phá nghiêm trọng tại Nepal.

Tuy nhiên, các cuộc chiến tại Iran và Ukraine, vốn gây căng thẳng cho các liên minh quốc tế và đôi lúc khiến nguồn tiền dành cho viện trợ khí hậu chuyển sang chi tiêu quốc phòng, cũng cho thấy cái giá tài chính của việc phụ thuộc nặng nề vào nhiên liệu hóa thạch. Sức ép từ giá dầu và khí đốt tăng đã trở thành động lực thúc đẩy chuyển dịch sang năng lượng sạch hơn trên toàn cầu.

Một chỉ số Bloomberg phản ánh giá hợp đồng tương lai dầu và khí đốt đã tăng khoảng 67% trong 12 tháng tính đến thứ Sáu, cho thấy mức tăng chi phí nhiên liệu kể từ khi các nhà đàm phán nhóm họp tại COP30 ở Belém, Brazil một năm trước.

“Cuộc khủng hoảng năng lượng năm nay đã khiến chúng ta tỉnh khỏi sự tự mãn,” ông Murat Kurum, bộ trưởng Môi trường, Đô thị hóa và Biến đổi khí hậu Thổ Nhĩ Kỳ, người sẽ giữ vai trò chủ tịch COP31, nói. “Giờ đây, mọi người đều hiểu rằng năng lượng phải nhập khẩu là năng lượng mà chúng ta không kiểm soát được.”

Bà Laurence Tubiana, giám đốc điều hành quỹ Khí hậu châu Âu và là một trong những kiến trúc sư của Thỏa thuận Paris, nhận thấy khả năng đảo chiều tại các cuộc đàm phán ở Antalya sau hàng loạt kết quả ít ỏi tại những kỳ COP gần đây, vốn bị phủ bóng bởi việc tổng thống Mỹ Donald Trump công khai và quyết liệt rút khỏi các nỗ lực ngoại giao khí hậu.

Thế giới từng có ít lựa chọn hơn để ứng phó với những cú sốc dầu mỏ trước đây, bà Tubiana nói với báo giới tuần trước. Nhưng hiện nay, các công nghệ năng lượng không phát thải mang lại một “giải pháp giúp thoát khỏi những biến động đó, phát triển thêm điện mặt trời và tăng cường an ninh năng lượng.”

Kỳ họp thứ 31 của hội nghị các bên tham gia Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu có phạm vi đàm phán hẹp hơn, đồng thời ít dư địa hơn cho những cam kết đột phá từng là dấu ấn của các kỳ họp gần đây, như tại Dubai năm 2023, khi các quốc gia cam kết chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch.

Số lãnh đạo chủ chốt trên thế giới dự kiến tham dự ít hơn, phản ánh kỳ vọng hạn chế đối với hội nghị. Ngoài tổng thống nước chủ nhà Recep Tayyip Erdogan, những người dự kiến tham dự gồm thủ tướng Anh Andy Burnham, tổng thống Brazil Luiz Inacio Lula da Silva và tổng thống Finland Alexander Stubb.

Phó chủ tịch nước Trung Quốc Han Zheng, chủ tịch uỷ ban châu Âu Ursula von der Leyen và giám đốc điều hành cơ quan Năng lượng Quốc tế Fatih Birol cũng nằm trong số các quan chức cấp cao dự kiến tham dự. Một đoàn đại biểu đông đảo gồm các nghị sĩ Quốc hội Mỹ, thống đốc bang và thị trưởng cũng đang tới Antalya.

Đoàn đại biểu muốn nhấn mạnh rằng dù ông Trump đã rút Mỹ khỏi Thỏa thuận Paris và thu hẹp các quy định môi trường liên bang, những nỗ lực giảm phát thải carbon vẫn tiếp diễn tại các doanh nghiệp, thành phố và bang của nước này.

Việc công chúng ngày càng soi xét tác động về năng lượng và môi trường của làn sóng phát triển trung tâm dữ liệu với tốc độ chóng mặt cũng đang tạo động lực mới cho các hoạt động bảo vệ môi trường. Đây là yếu tố đã giúp một số ứng viên đảng Dân chủ giành thêm sự ủng hộ trong cuộc bầu cử giữa kỳ tại Mỹ tuần trước.

So với hội nghị năm ngoái tại Brazil, kỳ họp lần này còn tập trung nhiều hơn vào việc thực hiện các cam kết hiện có, thay vì đặt ra những mục tiêu mới đầy tham vọng. Đây là “một kỳ COP phần nào mang tinh thần xắn tay áo vào việc,” ông David Waskow, giám đốc sáng kiến Khí hậu Quốc tế thuộc viện Tài nguyên Thế giới, nói. “Không hào nhoáng bằng, nhưng trọng tâm là hoàn thành công việc.”

Chẳng hạn, các nhà đàm phán sẽ tìm cách đưa vào thực tế hàng loạt cam kết từ đợt đánh giá tiến độ toàn cầu khép lại tại COP28 ở Dubai, trong đó có mục tiêu chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch, đồng thời đặt nền móng cho đợt đánh giá tiếp theo kéo dài đến năm 2028.

Sau khi các quốc gia thống nhất bộ chỉ số đo lường tiến độ thực hiện mục tiêu quốc tế về thích ứng với biến đổi khí hậu, COP31 sẽ tập trung xác định cách giám sát và triển khai công việc này. Các nhà ngoại giao cũng sẽ xây dựng một cơ chế nhằm bảo vệ tốt hơn người lao động và cộng đồng chịu ảnh hưởng của quá trình chuyển dịch năng lượng.

Ngoài các cuộc đàm phán chính thức nhằm đạt được những thỏa thuận đồng thuận thường phải trải qua nhiều tranh luận cam go, các quốc gia cũng sẽ được đề nghị ủng hộ những cam kết tự nguyện. Trong đó có kế hoạch để các công ty AI công bố dữ liệu về tác động môi trường và các trung tâm dữ liệu sử dụng điện sạch.

Một mục tiêu trọng tâm của hội nghị là huy động sự ủng hộ cho sáng kiến nâng tỉ trọng điện trong tổng tiêu thụ năng lượng cuối cùng trên toàn cầu từ hơn 20% hiện nay lên 35% vào năm 2035. Đề xuất dựa trên cơ sở rằng các quốc gia có thể giảm phát thải khí nhà kính bằng cách thay thế nhiên liệu lỏng trong giao thông và sử dụng nhiều hơn các nguồn năng lượng tái tạo không phát thải để cung cấp nhiệt và điện.

Bộ trưởng Biến đổi khí hậu và Năng lượng Australia Chris Bowen, người sẽ chủ trì đàm phán theo thỏa thuận thỏa hiệp phân chia nhiệm vụ giữa Ankara và Canberra, cho biết ban chủ tịch hội nghị sẽ tìm cách đưa mục tiêu điện khí hóa vào một quyết định chính trị bao quát.

Một văn bản cuối cùng được thông qua bằng đồng thuận “sẽ gửi tín hiệu tới phần còn lại của thế giới,” bà Sue Biniaz, cựu phó đặc phái viên Mỹ về khí hậu, nói với báo giới. “Khi cả thế giới có thể nhất trí về một vấn đề, bất chấp những lợi ích khác biệt, điều đó có sức tác động đặc biệt lớn,” bà Biniaz nói.

Việc thực hiện mục tiêu điện khí hóa sẽ gặp nhiều thách thức. Một số quốc gia đã thúc đẩy các cam kết chặt chẽ hơn, trong đó có yêu cầu mục tiêu này phải được thực hiện chủ yếu bằng điện không phát thải.

Căng thẳng về tài chính khí hậu

Tài chính khí hậu dự kiến là một điểm căng thẳng lớn, cũng là chủ đề thường xuyên tại các cuộc đàm phán khí hậu. Thất vọng vì những cam kết chưa được thực hiện, các nước đang phát triển tìm kiếm sự hỗ trợ để tăng trưởng kinh tế mà không phải sử dụng nhiên liệu hóa thạch thiếu kiểm soát như cách từng thúc đẩy sự trỗi dậy của Mỹ và Europe. Trong khi đó, một số nước giàu phản bác rằng các nước đang phát triển hiện chưa hành động đủ mạnh để cắt giảm phát thải.

Tại hội nghị COP hai năm trước, các quốc gia nhất trí cung cấp 300 tỉ USD tài chính khí hậu mỗi năm vào năm 2035, với các nước phát triển đóng vai trò dẫn dắt. Các bên cũng đặt tham vọng huy động thêm vốn từ mọi nguồn công và tư, nâng tổng quy mô lên 1,3 nghìn tỉ USD mỗi năm vào năm 2035.

Tuy nhiên, chưa rõ liệu số vốn này có được huy động đúng hạn hay mục tiêu đó còn khả thi hay không. Các nước đang phát triển khẳng định thực hiện mục tiêu này là điều thiết yếu để tăng trưởng sạch hơn.

“Chúng ta có công nghệ. Chi phí năng lượng tái tạo đã giảm đáng kể,” bà Ilana Seid, đại diện Palau và là Chủ tịch Liên minh các quốc đảo nhỏ, nhóm các quốc gia dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu, nói. “Muốn thực sự đẩy nhanh tiến độ, điều quan trọng nằm ở nguồn tài chính.”

Liên minh châu Âu, bên cung cấp tài chính khí hậu lớn nhất thế giới, đã xác nhận sẽ không đưa ra cam kết mới. “Mọi cuộc thảo luận về việc bổ sung nguồn tiền mới đều không có cơ hội tiến triển,” ông Wopke Hoekstra, quan chức phụ trách khí hậu của EU, nói trong cuộc phỏng vấn tháng trước.

Tương lai của toàn bộ tiến trình COP do Liên hợp quốc điều phối nhằm phối hợp hành động khí hậu cũng đang được xem xét kỹ lưỡng hơn. Một nhóm thảo luận bàn tròn do ông Simon Stiell, thư ký điều hành Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu, triệu tập đang đánh giá liệu có nên cải tổ cơ chế này hay không. Trong đó có đề xuất từ bỏ cách tiếp cận dựa trên đồng thuận, vốn đòi hỏi mọi cam kết phải nhận được sự ủng hộ rộng rãi và đôi khi khiến các bên chỉ thống nhất được ở mức tối thiểu, làm suy giảm tham vọng chung.

Dù vậy, ngay cả tiến độ còn chậm chạp hiện nay vẫn giúp thế giới đi đúng hướng, theo bộ trưởng Khí hậu Hà Lan Stientje van Veldhoven.

Kể về chuyến leo núi Kilimanjaro gần đây, bà Van Veldhoven nhớ lại cảm giác choáng ngợp trước chặng đường dài phía trước, rồi nhìn xuống và nhận ra mình đã đi được bao xa. Theo bà, các kỳ COP cũng có thể mang lại cảm giác tương tự. “Tiến độ chậm,” bà nói. “Nhưng có hiệu quả. Vì vậy, chúng ta cần tiếp tục.”

Với sự hỗ trợ của John Ainger