Tại Mỹ, làn sóng phản ứng với AI dường như đang lan rộng với tốc độ gần ngang ngửa chính công nghệ này. Nhưng Nhật Bản lại là một trường hợp rất khác.

Quốc gia này tiếp cận AI khá chậm, nhưng lại giữ được sự bình thản hiếm thấy trước làn sóng công nghệ mới. Từ bên ngoài nhìn vào, sự khởi đầu muộn ấy dễ bị xem như thêm một dấu hiệu cho thấy Nhật Bản đang tụt hậu trong thời đại chuyển đổi số. Nhưng cũng có thể đây lại là cơ hội quý giá để nước này bỏ qua những giai đoạn hỗn loạn đầu tiên của quá trình phổ cập AI, vốn đầy cường điệu, rủi ro và những cuộc thử nghiệm tốn kém.

Nhật Bản có thể học từ các quốc gia đi trước và tiến thẳng đến giai đoạn biến AI thành hạ tầng kinh tế thực sự. Tại đây, AI có tiềm năng trở thành công cụ mang tính ứng dụng nhiều hơn là màn trình diễn công nghệ. Áp lực về chuyện máy móc thay thế con người cũng nhẹ hơn trong bối cảnh lực lượng lao động đang thu hẹp dần. Nhiều vấn đề mà Nhật Bản phải đối mặt, từ chăm sóc dân số già đến rào cản ngôn ngữ và khoảng trống phần mềm, đều đúng là những bài toán AI có thể giải quyết.

Trong khi đó, tốc độ phổ cập AI cuối cùng cũng đang tăng lên. Báo cáo quý I của viện Kinh tế AI thuộc Microsoft cho thấy tỉ lệ ứng dụng AI tại Nhật Bản đã tăng thêm 3,4 điểm phần trăm trong quý đầu năm nay, nhanh gấp hơn ba lần mức trung bình toàn cầu. Một bộ dữ liệu khác từ tập đoàn viễn thông NTT Docomo cho thấy mức sử dụng AI gần như đã tăng gấp đôi chỉ trong khoảng thời gian từ tháng 2 đến nay.

Ở một quốc gia từ lâu nổi tiếng về phần cứng hơn là phần mềm, các kỹ sư đang tận dụng AI để thu hẹp khoảng cách đó. Báo cáo của Microsoft cho biết các lập trình viên tại Nhật đã tải lên GitHub số lượng thay đổi mã nguồn nhiều hơn 129% so với cùng kỳ năm trước, vượt xa mức tăng trung bình toàn cầu là 78%. Đây là dấu hiệu cho thấy AI đã bắt đầu thay đổi cách các lập trình viên làm việc.

Các công ty công nghệ toàn cầu cũng đã nhận ra điều này. Một làn sóng khởi nghiệp mới đang hình thành tại Nhật Bản và “chúng tôi muốn trở thành một phần của câu chuyện đó”, Dmitry Shevelenko, giám đốc kinh doanh của Perplexity AI có trụ sở tại San Francisco, nói với tôi tại một sự kiện gần đây ở Tokyo. Ông không phải trường hợp duy nhất, khi OpenAI, Anthropic và nhiều công ty khác đang lần lượt mở văn phòng tại đây.

Dù vậy, Nhật Bản vẫn tương đối khép kín và vẫn tồn tại sự dè dặt với việc đặt cược hoàn toàn vào các tổ chức nước ngoài. Những công ty muốn tham gia vào quá trình chuyển đổi AI của Nhật cần hành xử như các bên gắn bó dài hạn, tuyển dụng nhân sự bản địa và xây dựng các quan hệ hợp tác nghiêm túc. Điều đó cũng có thể đồng nghĩa với việc thúc đẩy hợp tác sâu hơn với các trường đại học và cộng đồng nghiên cứu. Theo khảo sát của Edelman, giới khoa học vẫn là một trong số ít nhóm tại Nhật còn duy trì được mức độ tín nhiệm công chúng cao. Những công ty AI muốn tạo dựng uy tín vì thế nên giảm bớt phong cách phô trương kiểu Thung lũng Silicon và hòa nhập nhiều hơn với hệ sinh thái thể chế của Nhật Bản.

Tuy nhiên, như lời Shevelenko: “Nếu thành công ở đây, đó sẽ là tín hiệu rất mạnh với phần còn lại của thế giới rằng bạn đã tạo ra một sản phẩm có chất lượng thực sự vượt trội.” Ông cho rằng sự khắt khe này chính là lợi thế của Nhật Bản và nhận định đó hoàn toàn có cơ sở.

Các lãnh đạo doanh nghiệp cũng nên bớt tập trung vào những lời hứa về sự dư thừa trong tương lai và chú ý nhiều hơn đến các vấn đề cấp bách, mang tính thực tiễn. Đây cũng là lý do những bài thuyết trình hào nhoáng của Thung lũng Silicon ngày càng khó tạo tiếng vang tại Mỹ. Ở Nhật Bản, du lịch là ví dụ rõ ràng nhất. AI có thể làm nhiều hơn việc dịch thực đơn. Công nghệ này có thể xây dựng lịch trình thông minh hơn, điều hướng du khách sang những khu vực vẫn cần thêm khách, giảm ùn tắc và giúp phân bổ làn sóng khách quốc tế kỷ lục ra ngoài những điểm đến vốn đã quá tải.

Tokyo hiện theo đuổi cách tiếp cận quản lý tương đối cởi mở với mục tiêu trở thành quốc gia thân thiện nhất thế giới với AI. Tuy nhiên, các nhà hoạch định chính sách cũng nên nhìn nhận lợi thế của việc đi sau. Nhật Bản có thể quan sát, học hỏi và chọn lọc những mô hình hiệu quả. Điều này đặc biệt đúng với những lĩnh vực rủi ro cao như AI tác tử, nơi con người trao cho máy móc mức độ tự chủ lớn hơn.

Dĩ nhiên, không điều gì đảm bảo Nhật sẽ thành công. Văn hóa doanh nghiệp Nhật Bản vẫn khá thận trọng và sự tò mò hiện tại của người tiêu dùng chưa chắc sẽ tự động chuyển hóa thành một cuộc chuyển đổi rộng lớn hơn. Các lãnh đạo doanh nghiệp và giới hoạch định chính sách đang làm đúng khi khuyến khích startup, nhưng họ cũng cần mở rộng hỗ trợ sang các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Ngoài ra, nhóm lao động trung niên và lớn tuổi hiện vẫn ít sử dụng công nghệ này hơn, dù họ chiếm tỉ trọng rất lớn trong lực lượng lao động.

Nhà đầu tư công nghệ nổi bật nhất Nhật Bản, Masayoshi Son, nhà sáng lập SoftBank, đang thực hiện một trong những canh bạc táo bạo nhất thế giới với AI khi cam kết rót 60 tỉ USD vào OpenAI. Liệu đây là tầm nhìn xa hay một bước đi liều lĩnh vẫn cần thời gian để trả lời, nhưng khoảng thời gian mà SoftBank hướng tới lại mang nhiều ý nghĩa. Trong cuộc họp công bố kết quả kinh doanh gần nhất, giám đốc tài chính của tập đoàn cho biết công ty đang nhìn về 30 năm tới và nhấn mạnh: “Cuộc cách mạng AI mới chỉ bắt đầu.”

Với Nhật Bản, tầm nhìn dài hạn mới là điều phù hợp. Cơn sốt hiện tại tạo ra áp lực FOMO buộc các doanh nghiệp phải chi mạnh ngay bây giờ rồi tìm cách giải thích sau. Nhưng nếu AI thực sự là một công nghệ nền tảng có khả năng tái định hình toàn bộ nền kinh tế, tương tự động cơ hơi nước từng thúc đẩy Cách mạng Công nghiệp, thì cuộc chơi này sẽ rất khác.

Những người chiến thắng sẽ không phải những kẻ chạy nhanh nhất ở vạch xuất phát. Ngược lại, họ sẽ là những kẻ đủ bền bỉ để đưa công nghệ này thấm sâu nhất vào toàn bộ nền kinh tế.