Suốt nhiều thập niên, việc tái chế tuýp kem đánh răng gần như là bất khả thi. Mỗi phút, khoảng 38.000 tuýp bị vứt bỏ, chôn lấp hoặc đem đi đốt trên khắp thế giới.

Thực tế đó buộc Colgate-Palmolive phải hành động. Khoảng 12 năm trước, ban lãnh đạo công ty bắt đầu tìm cách chấm dứt tình trạng này. Thách thức lớn nhất nằm ở chính cấu trúc của tuýp kem đánh răng, vốn được làm từ hỗn hợp nhôm và nhiều loại nhựa khác nhau. Cấu trúc ấy khiến việc tái chế trở nên quá phức tạp và tốn kém. Để giải quyết, Colgate thiết kế lại sản phẩm, chuyển sang dùng nhựa polyethylene mật độ cao, loại vật liệu thường được sử dụng để sản xuất chai sữa.

Tuy nhiên, thiết kế lại chỉ là bước khởi đầu. Colgate còn chủ động chia sẻ công nghệ này với các đối thủ. Công ty kỳ vọng rằng khi thiết kế mới được sử dụng rộng rãi, các đô thị và cơ sở xử lý rác thải sẽ bắt đầu thu gom và phân loại loại tuýp này.

Những kết quả ban đầu đã xuất hiện. Đến nay, 95% tuýp kem đánh răng bán ra tại Mỹ sử dụng thiết kế có thể tái chế. Các nhà sản xuất trên toàn cầu cũng đang chuyển đổi theo, không chỉ với kem đánh răng mà còn với nhiều loại tuýp khác.

Để đạt được bước tiến đó, toàn ngành đã phải hợp tác với nhau ở quy mô hiếm thấy. Tuy vậy, không phải ai cũng ủng hộ kiểu phối hợp này.

Cuối tháng 10, một nhóm tổng chưởng lý các bang thuộc Đảng Cộng hòa gửi thư tới các tổ chức đang làm việc với các thương hiệu hàng tiêu dùng và nhà bán lẻ nhằm cắt giảm rác thải nhựa. Họ cảnh báo rằng những nỗ lực này tương đương với một “cuộc tấn công trực diện” vào Đạo luật Sherman, đạo luật liên bang ban hành năm 1890 nhằm bảo vệ cạnh tranh thương mại.

Theo các tổng chưởng lý, việc doanh nghiệp phối hợp để khiến bao bì dễ tái chế và tái sử dụng hơn đồng nghĩa với việc áp đặt các tiêu chuẩn môi trường chưa được cử tri thông qua. Họ cho rằng người tiêu dùng có thể phải đối mặt với giá cao hơn, ít lựa chọn hơn và chất lượng thấp hơn. Tổng chưởng lý Florida James Uthmeier thậm chí gọi các liên minh doanh nghiệp này là “những nhà hoạt động môi trường cấp tiến”.

Nhóm tổng chưởng lý yêu cầu các liên minh giải thích cách họ tuân thủ luật chống độc quyền ở cấp bang và liên bang. Dù các lập luận pháp lý có thể đủ sức thuyết phục, giọng điệu gay gắt vẫn tạo ra hiệu ứng răn đe rõ rệt. Năm 2023, hãng luật Linklaters khảo sát hơn 500 lãnh đạo phụ trách phát triển bền vững tại Mỹ, Anh và châu Âu. Sáu mươi phần trăm cho biết lo ngại về luật chống độc quyền khiến họ ngần ngại hợp tác trong các vấn đề môi trường, xã hội và quản trị. Trong năm qua, nhiều ngân hàng lớn của Mỹ, trong đó có JPMorgan Chase, đã rút khỏi Liên minh Ngân hàng Net Zero của Liên Hiệp Quốc sau khi các tổng chưởng lý Đảng Cộng hòa mở điều tra chống độc quyền liên quan đến các cam kết khí hậu của nhóm này.

Rác thải nhựa, cũng như biến đổi khí hậu, là một “vấn đề nan giải” theo cách các nhà nghiên cứu chính sách mô tả. Đây là vấn đề mang tính toàn cầu và hệ thống, mà không một tổ chức nào có thể tự giải quyết. Để xử lý, cần có định nghĩa và thiết kế chung, đồng thời phối hợp đầu tư vào hạ tầng tái chế và tái sử dụng. Trong quá trình thực hiện cuốn Consumed: How Big Brands Got Us Hooked on Plastic xuất bản tháng 10.2025, tôi nhận thấy các doanh nghiệp đơn phương chuyển sang bao bì ít gây hại cho môi trường thường rơi vào thế bất lợi vì đi trước đối thủ.

Thực tế cho thấy nhiều ví dụ cụ thể. Một số công ty từng cam kết dùng nhựa tái chế cho chai đồ uống đã từ bỏ khi đối thủ không làm theo. Một doanh nghiệp khác cho biết việc chuyển sang dạng lăn khử mùi cô đặc, sử dụng ít bao bì hơn, khiến họ mất thị phần vì người tiêu dùng cho rằng sản phẩm có giá trị thấp hơn hàng của đối thủ. Một chuỗi siêu thị tại Anh chuyển từ khay nặng sang túi nhựa cho món mincemeat đã bị chế giễu trên mạng xã hội, thậm chí một số khách hàng còn dọa sẽ mua ở nơi khác.

Trước sức ép từ người tiêu dùng và cơ quan quản lý, nhiều doanh nghiệp bán lẻ và hàng tiêu dùng tại Mỹ như Kimberly-Clark, Kraft Heinz, Colgate và Coca-Cola đã tự nguyện cam kết xem xét lại việc sử dụng nhựa. Thông qua các tổ chức ngành như Consumer Goods Forum, US Plastics Pact và Green Blue, họ đang loại bỏ những dạng bao bì nhựa không cần thiết như lớp bọc thừa hoặc hộp quá lớn. Các công ty cũng tăng cường tái sử dụng và tuân thủ các hướng dẫn, chẳng hạn tránh dùng phẩm màu hoặc một số loại nhựa khiến quy trình tái chế bị ô nhiễm, nhằm giúp bao bì dễ được xử lý hơn sau khi sử dụng.

Trong khi các tổng chưởng lý cho rằng những nỗ lực này có thể làm thay đổi sản phẩm “theo cách mà các lực lượng thị trường tự do bình thường không tạo ra”, các doanh nghiệp thực tế đang đối mặt với một thất bại lớn của thị trường. Hệ thống tái chế hiện tại không còn phù hợp và đang bị quá tải bởi khối lượng cũng như độ phức tạp của rác thải. Sau nhiều thập niên triển khai rời rạc, tỉ lệ tái chế bao bì nhựa tại Mỹ chỉ ở mức 13%, thấp hơn nhiều so với khoảng 40% của Liên minh châu Âu.

Việc tái chế kém đồng nghĩa với lãng phí tài nguyên. Bao bì đã qua sử dụng bị chôn lấp hoặc xuất khẩu ra nước ngoài, nơi chúng thường bị bỏ đi hoặc đốt. Trong khi đó, bao bì mới tiếp tục được sản xuất từ nhiên liệu hóa thạch, làm gia tăng phát thải khí nhà kính. Theo Quỹ Ellen MacArthur, mỗi năm nền kinh tế toàn cầu mất từ 80 tỉ đến 120 tỉ USD giá trị bao bì nhựa chỉ sau một vòng đời sử dụng ngắn ngủi.

Ở Anh, Liên minh châu Âu và Úc, các nhà lập pháp đã ban hành hướng dẫn về các thỏa thuận xanh. Những văn bản này nêu rõ khi nào doanh nghiệp có thể hợp tác trong các vấn đề môi trường mà không vi phạm luật cạnh tranh, hoặc khi nào việc vi phạm có thể được chấp nhận. Tại Anh, doanh nghiệp có thể thống nhất loại bỏ một số loại bao bì mà không gặp rủi ro pháp lý, miễn là những thay đổi đó không làm tăng giá hoặc làm giảm chất lượng sản phẩm. Úc cho biết doanh nghiệp có thể hợp tác nếu lợi ích công cộng dự kiến lớn hơn tác hại, ngay cả khi việc đó làm giảm cạnh tranh.

Mỹ lại đi theo hướng khác. Hệ thống pháp lý tại đây vẫn đối xử hai việc này như một, khi không phân biệt giữa hành vi thông đồng ấn định giá và việc các đối thủ phối hợp để cắt giảm rác thải. Ngay cả khi Bộ Tư pháp và Ủy ban Thương mại Liên bang làm rõ đâu là hình thức hợp tác phục vụ lợi ích công cộng, doanh nghiệp vẫn có thể đối mặt với rủi ro từ các luật chống độc quyền ở cấp bang. Nếu không có luật liên bang quy định rõ việc miễn trừ cho một số hình thức hợp tác vì phát triển bền vững, đồng thời loại bỏ các quy định chồng chéo ở cấp bang, các doanh nghiệp muốn cùng nhau cắt giảm rác thải nhựa trong bối cảnh chính trị hiện nay sẽ phải hết sức thận trọng.

Trước thực tế đó, các học giả luật đã đưa ra nhiều hướng bảo vệ cho doanh nghiệp muốn hợp tác. Một lựa chọn là đưa chi phí kinh tế và xã hội dài hạn của rác thải nhựa vào phân tích cạnh tranh, cân nhắc rõ tác động đến sức khỏe, khí hậu và đa dạng sinh học khi giảm sử dụng nhựa so với những ảnh hưởng ngắn hạn về giá. Một báo cáo gần đây của Đại học Duke ước tính chi phí xã hội do nhựa gây ra tại Mỹ có thể lên tới 1,1 ngàn tỉ USD mỗi năm, khi tính cả phát thải khí nhà kính, tác động đến sức khỏe con người và nhiều yếu tố khác.

Một cách tiếp cận khác là nhìn nhận đầy đủ lợi ích cạnh tranh mà việc sử dụng bao bì được người tiêu dùng đánh giá là bền vững hơn có thể mang lại. Cách làm này cũng giúp giảm các cú sốc giá gắn liền với nhựa sản xuất từ nhiên liệu hóa thạch vốn biến động mạnh, đồng thời hạn chế rủi ro kinh tế trong quá trình thích ứng với biến đổi khí hậu.

Ở thời điểm hiện tại, các luật sư khuyến nghị các doanh nghiệp đang hợp tác trong các vấn đề xanh nên tránh thảo luận về giá và khách hàng, tăng mức độ minh bạch, đưa đề xuất ra tham vấn công khai và có sự tham gia của luật sư chống độc quyền trong các cuộc họp.

Dù vậy, ngay cả khi các liên minh hàng tiêu dùng bị cáo buộc hợp tác trái luật, tác động thực tế của những nỗ lực tự nguyện này thường vẫn khá hạn chế. Dù Colgate đã thành công trong việc thúc đẩy một tiêu chuẩn chung cho tuýp kem đánh răng, các cơ sở tái chế vẫn chưa hoàn toàn tiếp nhận thiết kế mới. Năm 2023, một nhóm người tiêu dùng Mỹ đã kiện Colgate, cho rằng tuýp kem của hãng trên thực tế vẫn không thể được tái chế ở nhiều nơi do phần lớn cơ sở không nhận xử lý chúng. Năm 2024, tòa án bác đơn đề nghị hủy vụ kiện của Colgate.

Kết cục này cho thấy doanh nghiệp cũng cần một khung pháp lý hỗ trợ các nỗ lực tái chế và tái sử dụng nhựa. Những biện pháp đó bao gồm yêu cầu tỉ lệ vật liệu tái chế tối thiểu, luật đặt cọc hoàn trả vỏ bao bì, lệnh cấm nhựa không cần thiết, mục tiêu giảm rác bắt buộc và các quy định buộc thương hiệu trả phí xử lý rác thải dựa trên mức độ gây hại môi trường của bao bì.

Khi chưa có quy định rõ ràng, mọi nỗ lực hợp tác của doanh nghiệp nhằm cắt giảm rác thải đều có nguy cơ tiếp tục bị các tổng chưởng lý công kích và bị người tiêu dùng cáo buộc “tẩy xanh”. Trong khi đó, thế giới vẫn không ngừng phải gánh thêm rác thải nhựa, dù hệ thống này đã bị quá tải từ lâu.