Khi xung đột ở Trung Đông tiếp tục làm chao đảo thị trường năng lượng toàn cầu, chính phủ đưa ra chủ trương, chính sách siết chặt tiêu thụ điện và nhiên liệu, từ đèn đường đến điều hòa văn phòng. Trong bối cảnh mục tiêu tăng trưởng GDP hai con số cho giai đoạn 2026–2030, những lời kêu gọi “tắt bớt đèn” không còn đủ. Trong chỉ thị 10 ký ngày 30.3, thủ tướng Phạm Minh Chính lần đầu coi tiết kiệm điện, quản lý phụ tải và điện mặt trời mái nhà là trụ cột của an ninh năng lượng quốc gia, với tham vọng biến mỗi kWh không tiêu thụ trở thành một “nhà máy điện ảo”, nhằm tránh nguy cơ thiếu điện nghiêm trọng mà Chính phủ đã cảnh báo cho giai đoạn 2026–2028.

Trong kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội 5 năm mới, Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng bình quân khoảng 10% giai đoạn 2026–2030, với GDP bình quân đầu người hướng tới khoảng 8.500 USD vào năm 2030. Nhưng một chỉ thị trước đó của thủ tướng về đảm bảo cung ứng điện đã thừa nhận việc triển khai nguồn điện giai đoạn 2021–2025 chỉ đạt khoảng 56,7% quy hoạch, để ngỏ “nguy cơ thiếu điện nghiêm trọng, đặc biệt trong giai đoạn 2026–2028” nếu không có giải pháp kịp thời. Tập đoàn Điện lực (EVN), trong các báo cáo gần đây, cũng nhấn mạnh nhu cầu điện năm 2026 sẽ tiếp tục tăng mạnh cả về sản lượng và công suất đỉnh, khiến đảm bảo đủ điện trở thành “nhiệm vụ chính trị trọng tâm” của tập đoàn.

Theo chỉ thị 10, Chính phủ yêu cầu tiết kiệm tối thiểu 3% tổng điện năng tiêu thụ trong năm 2026, cắt hoặc dịch chuyển ít nhất 3.000 MW phụ tải trong các khung giờ cao điểm, và buộc tập đoàn Điện lực Việt Nam đưa tổn thất điện năng toàn hệ thống xuống dưới 6%. Việc cắt giảm phụ tải vào khung giờ cao điểm được ví như nhà máy điện ảo, với công suất tương đương 2,5 lần tổng công suất của nhiệt điện Vĩnh Tân 4. Đối với hộ gia đình và công sở, mục tiêu mỗi năm có khoảng 10% hộ gia đình và 10% cơ quan công sở lắp đặt điện mặt trời mái nhà, hoặc đạt tối thiểu 20% công suất điện mái nhà so với kế hoạch phát triển giai đoạn 2026–2030.

Các chỉ tiêu này được phân bổ xuống từng bộ, địa phương và doanh nghiệp nhà nước, với yêu cầu gắn vào đánh giá hoàn thành nhiệm vụ của người đứng đầu, từ chủ tịch UBND tỉnh đến lãnh đạo EVN.

TP.HCM hiện là địa phương đi đầu cả nước về điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu, hưởng lợi sớm từ chính sách khuyến khích trong nghị định 58 ban hành năm 2025, với tổng công suất lắp đặt đến tháng 3.2026 đạt khoảng 400,96 MWp, theo số liệu từ sở Công Thương TP.HCM. Khoảng 1.797 hệ thống đã đăng ký chính thức, trong đó hơn 1.200 hồ sơ chỉ riêng quý I năm nay, tương đương mức tăng ước khoảng 20–40% so với cùng kỳ 2025. Tuy nhiên, tỉ lệ hộ dân có điện mặt trời mái nhà ở TP.HCM ở mức dưới 1% trên tổng hơn 2,5 triệu hộ dân. Tỉ lệ này ở Hà Nội vào khoảng 0,2–0,5% số hộ.

Điểm đáng chú ý với giới kinh doanh năng lượng, đây là văn bản của chính phủ đưa ra nhóm giải pháp tác động vào nhóm sử dụng, tiêu thụ điện từ hộ gia đình, doanh nghiệp, tòa nhà, nhà máy. Chẳng hạn như các chương trình quản lý và điều chỉnh phụ tải (DSM/DR), mô hình công ty dịch vụ năng lượng (ESCO), điện mặt trời mái nhà kèm hệ thống lưu trữ (BESS), một quỹ sử dụng năng lượng tiết kiệm – hiệu quả, và cả cơ chế tài chính thử nghiệm cho các chương trình này.

Một nghiên cứu của ngân hàng Thế giới về điện mặt trời mái nhà tại Việt Nam ước tính riêng TP.HCM và Đà Nẵng đã có thể khai thác gần 30% diện tích mái nhà cho điện mặt trời. Báo cáo ví giải pháp trên như là “phương án mua điện thay thế” giúp các thành phố giảm phụ thuộc vào nguồn điện tập trung và hóa đơn nhập khẩu năng lượng. Các kịch bản chuyển dịch năng lượng mà bộ Công Thương và cục Năng lượng đưa ra trong báo cáo Triển vọng năng lượng Việt Nam 2024 cũng cho thấy nếu đẩy mạnh hiệu quả năng lượng trong công nghiệp, tòa nhà và giao thông, Việt Nam có thể cắt gần 20% tăng trưởng nhu cầu điện đến 2030 mà vẫn giữ được quỹ đạo phát triển.

Chỉ thị 10 không chỉ là phản ứng tình thế trước nguy cơ thiếu điện 2026–2028, mà còn là phép thử xem EVN, hệ thống ngân hàng và chính quyền địa phương có đủ nhanh để biến những trang báo cáo về ‘điện ảo’, điện mặt trời áp mái và tiết kiệm năng lượng thành hiện thực trên từng mái nhà, từng dây chuyền sản xuất hay không.