Trong số các quốc gia tiêu thụ nhiên liệu hàng đầu thế giới, Nhật Bản là nước thiếu an ninh năng lượng nhất. Tỉ lệ phụ thuộc vào nhập khẩu của nước này rất đáng báo động: Họ mua 99,9% lượng dầu cần thiết từ nước ngoài; 99,7% than đá; và 97,8% khí đốt tự nhiên. Vì vậy, Tokyo luôn hành động ngay sau mỗi cú sốc năng lượng lớn để đánh giá lại các nguồn cung của mình, biến quốc gia này thành một chỉ báo cho các xu hướng toàn cầu. Lần này, hướng đi mà họ đang báo hiệu là gì? Thoát khỏi Trung Đông.

Nơi nào Nhật Bản đi, các nước châu Á khác cũng sẽ theo. Thực tế, Hàn Quốc, một nhà nhập khẩu năng lượng lớn khác, đã công bố kế hoạch giảm sự phụ thuộc vào Trung Đông. Ấn Độ thì kín tiếng hơn nhưng cũng đã cố gắng đa dạng hóa nguồn cung ngay cả trước khi cuộc chiến ở Iran nổ ra.

Ngoài việc tạo ra một bài toán khó cho các nhà cung cấp Trung Đông, sự thay đổi này còn đi ngược lại logic về địa lý, kinh tế và lịch sử. Trung Đông và Viễn Đông tương đối gần nhau, vì vậy việc dầu chảy từ khu vực này sang khu vực khác là hợp lý về mặt thương mại - đặc biệt là khi chi phí vận chuyển cao như hiện nay. Và điều đó đã diễn ra trong nhiều thập kỷ.

Bất chấp cảm giác sâu sắc về sự mong manh năng lượng sau cuộc khủng hoảng dầu mỏi năm 1973-1974, và một lần nữa vào năm 1979, Nhật Bản vẫn tin tưởng vào Trung Đông, mua hơn 90% lượng dầu thô từ khu vực này. Nhìn lại quá khứ, chính sách đó, mượn lời của ông Nobuo Tanaka, cựu quan chức năng lượng cấp cao của Nhật Bản và sau này điều hành cơ quan Năng lượng Quốc tế, là một "sai lầm".

Tất nhiên, thông điệp chính thức thì mang tính ngoại giao hơn. Nhưng nếu đọc kỹ, có thể thấy rõ các quan chức Nhật Bản đang cố gắng sửa chữa những gì họ coi là một thất bại chính sách. Chìa khóa là "đa dạng hóa các nguồn mua sắm và các tuyến đường vận chuyển", theo một tài liệu của nội các. Mục tiêu, dù không được định lượng, là rất rõ ràng: "Thoát khỏi lỗ hổng cấu trúc, nơi sự bất ổn và các hạn chế về nguồn cung năng lượng tái diễn hoạt động như một nút thắt cổ chai cho tăng trưởng kinh tế của Nhật Bản."

Chắc chắn rằng, các tài liệu cũng đề cập đến việc hỗ trợ xây dựng các đường ống mới để đi vòng qua eo biển Hormuz, điều này sẽ cho phép Nhật Bản tiếp tục mua dầu thô từ, chẳng hạn như, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất và Saudi Arabia mà không phải lo lắng nhiều về sự bất ổn ở Iran. Nhưng Nhật Bản dường như vẫn đang hướng tới một sự thay đổi lớn về nguồn cung.

Chính phủ Nhật Bản đang thảo luận về kế hoạch này, và một thông báo chính thức bao gồm các mục tiêu nhập khẩu và tiền thuế của người dân để hỗ trợ có thể được đưa ra trước cuối năm. Trong khi đó, Seoul đã đặt ra hạn ngạch và cam kết giảm nguồn cung dầu từ bất kỳ khu vực nào xuống còn 50% tổng lượng. Hiện tại, Trung Đông chiếm hơn 75% lượng dầu nhập khẩu của Hàn Quốc.

Nhật Bản có thể chưa có các con số cụ thể, nhưng họ không chờ đợi chiến tranh kết thúc mới thực hiện thay đổi. Vào tháng 7, theo dữ liệu hàng tháng mới nhất có sẵn, Mỹ là nhà cung cấp dầu chính cho Nhật Bản, chiếm 37% tổng lượng nhập khẩu dầu mỏ. Điều này đáng để nhắc lại vì nó phản ánh sức mạnh của cuộc cách mạng dầu đá phiến của Mỹ cùng với sự biến động mới nhất trên thị trường dầu mỏ toàn cầu: Washington ngày nay là nhà cung cấp dầu lớn nhất cho Tokyo. Mexico và Mỹ Latinh cung cấp thêm 3%.

Việc biến những thống kê đơn lẻ đó thành dòng chảy bền vững sẽ không dễ dàng. Nhưng nếu lịch sử là một chỉ dẫn, Nhật Bản đã chứng tỏ họ có thể thay đổi mức tiêu thụ dầu khi cảm thấy an ninh quốc gia bị đe dọa. Vào cuối những năm 1970, nước này tiêu thụ hơn 5,5 triệu thùng mỗi ngày, tạo ra hơn 60% điện năng bằng cách đốt dầu thô và dầu nhiên liệu. Bằng cách đặt cược mạnh vào than đá, hạt nhân và khí tự nhiên hóa lỏng, họ đã loại bỏ gần như hoàn toàn dầu mỏ ra khỏi ngành điện. Đến năm 2025, lượng tiêu thụ dầu của Nhật Bản đã giảm xuống mức thấp nhất trong 55 năm, còn chưa đến 3 triệu thùng mỗi ngày.

Việc giảm sự phụ thuộc vào Trung Đông sẽ dễ dàng hơn nếu tổng nhu cầu dầu của Nhật Bản giảm sâu hơn nữa. Càng cần mua ít thùng dầu, việc chuyển đổi các giao dịch mua càng dễ dàng. Nếu câu thần chú trong những năm 1970 và 1980 là "loại bỏ dầu khỏi ngành điện," thì mục tiêu tiếp theo nên triệt để hơn: Loại bỏ dầu khỏi ngành giao thông vận tải.

Chính Nhật Bản đã mang đến cho thế giới mẫu xe hybrid sản xuất hàng loạt đầu tiên, chiếc Prius của Toyota Motor Corp. Xe hybrid đã có những bước tiến lớn kể từ đó, giúp giảm tiêu thụ xăng khoảng một nửa trong hai thập kỷ qua. Nhưng Nhật Bản, thị trường ô tô lớn thứ tư thế giới về tổng doanh số, lại tụt hậu trong việc áp dụng xe điện hoàn toàn. Do đã phát triển xe hybrid trước, các nhà sản xuất ô tô của họ đã không thúc đẩy mạnh mẽ việc điện khí hóa hoàn toàn như các đối thủ Trung Quốc.

Kết quả là ngày nay chỉ có khoảng 2% doanh số xe mới ở Nhật Bản là xe điện hoàn toàn, thấp hơn nhiều so với mức trung bình 28% ở châu Âu, và thậm chí còn thua cả Mỹ và Canada. Cơ quan Năng lượng Quốc tế tin rằng tỉ lệ dân số cao sống trong các căn hộ có khả năng tiếp cận bãi đỗ xe riêng bị hạn chế, kết hợp với mạng lưới sạc còn hạn chế, đang kìm hãm doanh số xe điện ở Nhật Bản. Điều này biến xe điện thành một đòn bẩy quan trọng để giảm nhập khẩu dầu, giúp việc đa dạng hóa trở nên dễ dàng hơn. Vì vậy, bên cạnh kế hoạch tài trợ cho các đường ống đi vòng qua eo biển Hormuz, Tokyo nên nỗ lực hơn nữa để thúc đẩy doanh số xe điện, với trọng tâm là mở rộng cơ sở hạ tầng sạc.

Nhật Bản cũng nên cố gắng giảm việc sử dụng dầu trong hệ thống sưởi. Vùng nông thôn Nhật Bản phụ thuộc vào bếp dầu hỏa, một điều khác thường so với các quốc gia công nghiệp hóa. Nếu Tokyo xoay xở giảm được nhu cầu xăng và dầu hỏa, phần còn lại sẽ là dầu diesel và các nguyên liệu hóa dầu khác. (Là nhà sản xuất hóa chất lớn thứ tư thế giới, Nhật Bản nhập khẩu một lượng lớn các sản phẩm dầu mỏ tinh chế được sử dụng trong nhựa và các vật liệu khác.)

Tuy nhiên, bài toán của thị trường dầu mỏ vốn là một trò chơi có tổng bằng không. Nếu Nhật Bản thành công, họ sẽ phải chen chân vào các thị trường mà những nước khác coi là của riêng mình, như Tây Phi và châu Mỹ, sân chơi truyền thống của các nhà máy lọc dầu châu Âu. Và các nhà sản xuất ở Trung Đông sẽ cần tìm kiếm khách hàng mới. Vấn đề là, ai sẽ muốn tăng cường sự phụ thuộc vào dầu mỏ Trung Đông? Tôi không thể nghĩ ra được ai. Đó sẽ không phải là vấn đề của Tokyo. Nhưng đó là một cách khác mà Nhật Bản có thể thay đổi bản đồ dầu mỏ toàn cầu một cách lâu dài.