Kể từ khi cuộc chiến Mỹ-Israel nhắm vào Iran nổ ra ngày 28.2.2026, Tổng thống Donald Trump đã đặt ra ít nhất sáu hạn chót buộc Tehran mở lại Eo biển Hormuz và ít nhất sáu lần để chúng trôi qua mà không hành động. Hiện tượng này được cộng đồng mạng đặt tên là TACO, viết tắt của "Trump Always Chickens Out", tạm dịch là Trump luôn rút lui vào phút chót.

Ngày 22.3, Trump tuyên bố Iran có 48 giờ để mở eo biển, bằng không Mỹ sẽ san bằng các nhà máy điện. Hạn chót trôi qua yên tĩnh. Ông gia hạn thêm năm ngày, rồi thêm mười ngày, rồi lại 48 giờ vào ngày 4.4. Ngày 5.4, ông đòi Tehran hành động trước thứ Ba. Đêm Chủ nhật 6.4, trong một bài đăng đầy từ thô tục trên Truth Social, ông viết rằng thứ Ba sẽ là "ngày của nhà máy điện và cây cầu". Sáng thứ Hai, ông tuyên bố hạn chót 8 giờ tối ngày 7.4 là tuyệt đối. Chiều cùng ngày, ông lại dời sang thứ Tư.

Mỗi lần trì hoãn, Trump đều lấy ngoại giao làm bình phong. Ông gọi phản hồi 10 điểm của Iran gửi qua trung gian Pakistan là "bước tiến đáng kể", dù ngay sau đó thêm vào rằng nó "chưa đủ". Theo Axios, một quan chức cấp cao trong chính quyền thừa nhận rằng nếu Trump nhận thấy một thỏa thuận đang hình thành, ông nhiều khả năng sẽ hoãn lại, và chỉ một mình ông mới có quyền đưa ra quyết định đó.

Nhưng thực tế thì đang xuất hiện khoảng trống cấu trúc nghiêm trọng mà các nhà trung gian chưa lấp được: Sự vắng mặt của Bắc Kinh như một cầu nối thực chất và sự vắng mặt của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tại bàn đàm phán.

Vấn đề đầu tiên liên quan đến Trung Quốc. Bắc Kinh là đối tác thương mại hàng đầu và nhà nhập khẩu dầu lớn nhất của Iran, tạo ra đòn bẩy ảnh hưởng mà không nước trung gian nào khác có được. Tuy nhiên, Trung Quốc đã từ chối yêu cầu của Trump về việc giúp mở lại eo biển, chỉ lặp đi lặp lại lời kêu gọi các bên ngừng ngay các hoạt động quân sự. Sự thận trọng này không phải ngẫu nhiên. Trong cuộc điện đàm giữa Tập Cận Bình và Trump một tháng trước khi chiến tranh nổ ra, phía Trung Quốc cho biết cuộc trò chuyện tập trung vào quan hệ song phương và vấn đề Đài Loan, trong khi bỏ qua phần căng thẳng với Iran mà Washington đề cập. Sự chênh lệch trong hai bản thông báo tiết lộ ưu tiên thực sự của Bắc Kinh.

Trung Quốc và Pakistan ngày 31.3 đề xuất sáng kiến năm điểm kêu gọi ngừng bắn và khôi phục lưu thông tại Hormuz, nhưng Bắc Kinh tự định vị không phải là nhà trung gian chính thức mà chỉ mở ra không gian thủ tục để các cường quốc tầm trung vận hành. Đây là điểm mấu chốt: Pakistan, Ai Cập hay Qatar có thể chuyển thư nhưng không thể gây áp lực thực chất lên Tehran theo cách mà Bắc Kinh có thể làm nếu chịu đứng ra bảo lãnh. Chừng nào Trung Quốc còn ưu tiên bảo toàn quan hệ chiến lược với Washington liên quan đến Đài Loan hơn là cứu vãn một đồng minh khu vực, thì cầu nối đó vẫn còn thiếu.

Vấn đề thứ hai còn ít được chú ý hơn nhưng có thể còn quan trọng hơn: Toàn bộ tiến trình đàm phán hiện tại đang diễn ra với phía dân sự Iran trong khi thực thể thực sự kiểm soát eo biển lại là IRGC.

Hải quân IRGC ngày Chủ nhật tuyên bố đang hoàn thiện các chuẩn bị để áp đặt "trật tự mới tại vùng Vịnh Ba Tư" và khẳng định điều kiện tại Hormuz sẽ không bao giờ trở lại trạng thái trước chiến tranh, đặc biệt đối với Mỹ và Israel. Đây là tuyên bố đơn phương của một lực lượng quân sự độc lập với chính phủ dân sự, và nó phản ánh một thực tế cấu trúc của Iran mà các nhà đàm phán phương Tây thường bỏ qua.

IRGC không phải là một nhánh thuần túy của quân đội. Tổ chức này kiểm soát hải quân tại Hormuz, điều phối mạng lưới tên lửa và máy bay không người lái, đồng thời có ngân sách và chuỗi chỉ huy riêng song song với chính phủ. Người phát ngôn IRGC Ebrahim Zolfaghari thẳng thắn cáo buộc Trump đang đi đi lại lại giữa đàm phán và đe dọa, trong khi Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf tuyên bố Iran không thể bị ép khuất phục. Điều đáng chú ý là những phát ngôn cứng rắn nhất luôn đến từ phía IRGC và các thể chế liên quan, trong khi các kênh ngoại giao đang hoạt động lại đi qua Ngoại trưởng Abbas Araghchi và phát ngôn nhân Bộ Ngoại giao, tức là phía dân sự.

Đây chính là vấn đề cốt lõi. Araghchi có thể ký một bản ghi nhớ. Tổng thống Masoud Pezeshkian có thể đồng ý một lệnh ngừng bắn. Nhưng nếu IRGC hải quân quyết định tiếp tục áp đặt kiểm soát tại eo biển theo "trật tự mới" mà họ vừa tuyên bố, thì chính phủ dân sự về mặt cấu trúc không có thẩm quyền ra lệnh cho họ dừng lại. Lịch sử chính trị Iran cho thấy trong các thời điểm xung đột với nước ngoài, IRGC thường hành động theo ý chí riêng, và các cơ quan dân sự thường không đủ uy quyền để kiềm chế tổ chức này nếu lợi ích của họ bị xâm phạm.

Theo Axios, các nhà trung gian đánh giá rằng việc mở lại hoàn toàn Hormuz và giải quyết vấn đề uranium làm giàu cao độ của Iran chỉ có thể xảy ra trong khuôn khổ một thỏa thuận cuối cùng toàn diện, bởi đây là hai con bài mặc cả chủ chốt mà Iran sẽ không từ bỏ chỉ vì một lệnh ngừng bắn 45 ngày. Tuyên bố của IRGC rằng eo biển "sẽ không bao giờ trở lại trạng thái cũ" cho thấy ngay cả khi một thỏa thuận dân sự được ký kết, lực lượng kiểm soát thực tế mặt nước vẫn có thể hành động theo logic của riêng mình.

Bức tranh tổng thể dẫn đến một nhận định đáng lo ngại: các cuộc đàm phán hiện tại đang diễn ra giữa những bên sai. Phía Mỹ đang nói chuyện với các nhà ngoại giao Iran qua trung gian Pakistan và Ai Cập, trong khi lực lượng thực sự điều phối chiến tranh tại eo biển là IRGC chưa hề được đề cập đến như một chủ thể cần có tiếng nói trong bất kỳ thỏa thuận nào. Bắc Kinh, đối tác duy nhất đủ tầm để gây sức ép cả với chính phủ lẫn hệ thống quyền lực song song của Iran, vẫn đứng bên lề và tính toán lợi ích riêng.

Mỗi lần Trump TACO, ông đang mua thêm thời gian còn hiệu quả và kết cục mỗi lần như thế vẫn chưa có gì rõ ràng.