Sự phân tách giữa Mỹ và Trung Quốc không diễn ra theo cách thế giới từng hình dung: thay vì đứt gãy, chuỗi cung ứng toàn cầu đang được tái cấu trúc, với hàng hóa và giá trị gia tăng được định tuyến lại qua các nền kinh tế trung gian. Báo cáo mới có tên “US-China Decoupling? More Like Metamorphosis” (tạm dịch: Mỹ - Trung đang tách rời? Có vẻ như là sự thay đổi về hình thái hơn) của Bloomberg Economics cho thấy mối quan hệ giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới đang chuyển sang một trạng thái phức tạp hơn, khó đo lường và khó tách rời hơn.

Cách đây một thập kỷ, căng thẳng thương mại Mỹ - Trung chủ yếu được nhìn nhận như một công cụ mặc cả nhằm thu hẹp thâm hụt thương mại. Nhưng đến năm 2026, nó đã trở thành một phần của trạng thái bình thường mới, nơi thuế quan, kiểm soát công nghệ và tái cấu trúc chuỗi cung ứng cùng lúc định hình lại thương mại toàn cầu. Trong nhiệm kỳ thứ hai của tổng thống Donald Trump, mức thuế hiệu dụng của Mỹ đối với hàng hóa Trung Quốc từng vọt lên 140% sau sự kiện “Ngày Giải phóng” tháng 4.2025, trước khi dần hạ xuống khoảng 21% sau có các điều chỉnh chính sách.

Dù vậy, những con số sụt giảm trong thương mại song phương không kể hết câu chuyện. Theo Bloomberg Economics, thay vì rút lui khỏi thị trường Mỹ, các doanh nghiệp Trung Quốc đang dịch chuyển sản xuất ra nước ngoài để né thuế và duy trì thị phần. Điều này lý giải vì sao nhập khẩu trực tiếp từ Trung Quốc của Mỹ giảm mạnh, trong khi nhập khẩu từ các nền kinh tế trung gian lại tăng lên tương ứng. Sự phụ thuộc giữa hai nền kinh tế, vì thế, không biến mất mà chỉ trở nên khó nhìn thấy hơn.

Thương mại không tách rời, mà thay đổi hình thái

Tác động của cuộc chiến thuế quan thể hiện rõ nhất ở sự co hẹp của thương mại song phương Mỹ - Trung. Xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ giảm 20% trong năm 2025, kéo tỉ trọng xuống còn 11%, mức thấp nhất từng được ghi nhận. Đà suy giảm tiếp tục kéo dài sang năm 2026, khi lượng tàu chở hàng sang Mỹ giảm khoảng 10% trong bốn tháng đầu năm nay, phản ánh nhu cầu yếu đi và các rào cản thương mại vẫn hiện hữu.

Ở chiều ngược lại, nhập khẩu của Mỹ từ Trung Quốc giảm tới 40% trong giai đoạn từ tháng 4.2025 đến tháng 3.2026, trong khi xuất khẩu của Mỹ sang Trung Quốc cũng giảm 26%. Các nhóm hàng chủ lực như điện thoại thông minh, laptop, đậu nành và năng lượng đều sụt giảm mạnh, kéo tổng kim ngạch thương mại song phương đi xuống rõ rệt. Nếu chỉ nhìn vào các dòng chảy trực tiếp này, bức tranh “tách rời” dường như đã hoàn tất.

Trên thực tế, đó là sự thay đổi về liên kết kinh tế (metamorphosis), theo hai nhà kinh tế Chang Shu và Eric Zhu từ Bloomberg Economics. Nhập khẩu của Mỹ từ Trung Quốc rơi xuống mức thấp nhất trong nhiều thập kỷ, trong khi nhập khẩu từ phần còn lại của thế giới lại tăng mạnh.

Trong khi đó, doanh nghiệp Trung Quốc cấu trúc lại chuỗi cung ứng để tránh thuế cao, theo một báo cáo cũng của Bloomberg Economics. Theo đó, các công ty Trung Quốc xây dựng các trung tâm sản xuất trung gian đặt tại Indonesia, Việt Nam và Mexico nhằm tiếp tục phục vụ nhu cầu của Mỹ, đặc biệt với nhóm hàng được miễn thuế đối ứng hoặc thuế quan thấp.

Nói cách khác, hàng hóa sản xuất tại Trung Quốc (Made in China) đang chuyến thành hàng hóa từ Trung Quốc, lắp tại tại một nơi khác (Made by China, assembled elsewhere). Theo nhận định của Bloomberg News, trong khi xuất khẩu điện tử trực tiếp từ Trung Quốc sang Mỹ sụt giảm mạnh trong năm 2025, các nhà cung ứng Trung Quốc vẫn “ăn sâu” vào chuỗi giá trị toàn cầu thông qua mạng lưới sản xuất đặt tại Đông Nam Á.

Vì vậy, Mỹ có thể giảm phụ thuộc vào nhập khẩu trực tiếp từ Trung Quốc, nhưng Trung Quốc vẫn giữ được phần giá trị gia tăng trong hàng hóa nhập khẩu vào Mỹ. 

Trung Quốc tìm thị trường thay thế Mỹ

Sự suy yếu của thị trường Mỹ không kéo theo một cú sụt giảm tương ứng trong xuất khẩu của Trung Quốc. Trong giai đoạn từ tháng 4.2025 đến tháng 3.2026, tổng xuất khẩu của Trung Quốc (không bao gồm Hong Kong) tăng 6% so với cùng kỳ, cho thấy các doanh nghiệp đã nhanh chóng tìm được động lực thay thế.

Tăng trưởng này đến từ sự dịch chuyển rõ rệt sang các thị trường khác. Châu Âu đóng góp 1,9 điểm phần trăm vào mức tăng xuất khẩu, ASEAN (ngoại trừ Việt Nam) đóng góp 1,8 điểm phần trăm, trong khi châu Phi đóng góp 1,7 điểm phần trăm. Ngược lại, thị trường Mỹ kéo giảm tăng trưởng tới 3,9 điểm phần trăm, một đảo chiều đáng kể so với vai trò đầu tàu trước đây. Diễn biến này phản ánh nỗ lực kéo dài nhiều năm của Bắc Kinh nhằm giảm phụ thuộc vào nhu cầu từ Mỹ và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu.

Song song đó, các ngành công nghệ xanh như pin, xe điện và tấm năng lượng mặt trời tiếp tục đóng vai trò trụ cột. Khi cánh cửa vào thị trường Mỹ thu hẹp, Trung Quốc ngày càng dựa nhiều hơn vào nhu cầu chuyển đổi năng lượng tại châu Âu và các nền kinh tế mới nổi để duy trì đà tăng trưởng. Điều này không chỉ giúp bù đắp sự suy giảm từ Mỹ, mà còn tái định hình cấu trúc xuất khẩu theo hướng gắn với các ngành công nghiệp chiến lược dài hạn.

Công nghệ: Nơi vạch rõ ranh giới 

Nếu thương mại hàng hóa chủ yếu đang đổi hướng và tái định tuyến, thì công nghệ lại là nơi quá trình tách rời diễn ra trực diện và dễ nhìn thấy nhất. Xuất khẩu công nghệ cao của Mỹ sang Trung Quốc giảm mạnh so với đỉnh năm 2021, trong khi các lô hàng tương tự sang phần còn lại của thế giới vẫn duy trì đà tăng.

Tốc độ tăng xuất khẩu công nghệ của Mỹ sang Trung Quốc hiện chậm hơn rõ rệt so với sang các thị trường khác, theo Bloomberg Economics, phản ánh cách Washington ngày càng coi công nghệ là vấn đề an ninh quốc gia, còn Bắc Kinh đẩy nhanh chiến lược tự chủ công nghệ và tham vọng dẫn đầu về AI. Việc Trung Quốc chặn thương vụ bán startup AI Manus cho Meta Platforms chỉ là một trong nhiều tín hiệu cho thấy mức độ cạnh tranh ngày càng gay gắt trong lĩnh vực này.

Trong bối cảnh cả hai nền kinh tế đều xem AI và bán dẫn là nền tảng cho ưu thế chiến lược trong tương lai, công nghệ gần như chắc chắn sẽ là mặt trận mà quá trình tách biệt giữa hai nền kinh tế lớn này diễn ra sâu sắc nhất trong những năm tới.

Trong khu vực, Việt Nam nổi lên như một mắt xích ngày càng quan trọng trong chuỗi cung ứng công nghệ, khi dòng vốn FDI và đơn hàng lắp ráp điện tử dịch chuyển khỏi Trung Quốc. Vai trò đang nổi lên của các trung tâm sản xuất điện thoại, thiết bị mạng và linh kiện tại Bắc Ninh, Thái Nguyên hay điện tử, bán dẫn ở TP.HCM cho thấy, Việt Nam đang dần chen chân vào khoảng trống mà cuộc tách rời Mỹ - Trung để lại.

Tài chính: Tách rời cục bộ 

Trong lĩnh vực tài chính, quá trình chia tách giữa Mỹ và Trung Quốc có diễn ra, nhưng mang tính cục bộ hơn là toàn diện. Trung Quốc âm thầm giảm nắm giữ trái phiếu kho bạc Mỹ suốt hơn một thập kỷ, xuống còn khoảng 690 tỉ USD, gần như chỉ bằng một nửa so với đỉnh khoảng 1.300 tỉ USD năm 2013. Tỉ trọng của Trung Quốc trong tổng lượng trái phiếu kho bạc Mỹ do nhà đầu tư nước ngoài nắm giữ cũng giảm từ khoảng 28% năm 2011 xuống còn khoảng 7% vào tháng 2.2026, phản ánh nỗ lực chủ động thu hẹp mức độ phụ thuộc vào tài sản bằng USD.

Tuy vậy, bức tranh tổng thể không phải là một cú “thoát ly” dứt khoát. Theo Bloomberg Economics, dòng vốn đầu tư song phương trong giai đoạn 2024–2025 vẫn tương đối ổn định về giá trị tuyệt đối, chỉ giảm nhẹ về tỉ trọng trong tổng dòng vốn toàn cầu. Ngay cả khi cạnh tranh chiến lược leo thang, doanh nghiệp và nhà đầu tư hai bên vẫn tiếp tục nắm giữ tài sản của nhau, từ cổ phiếu, trái phiếu cho tới các khoản đầu tư trực tiếp.

"Việc bàn luận về sự tách rời giữa Mỹ và Trung Quốc bỏ qua một sự thay đổi lớn nhưng ít được chú ý hơn: Hai nền kinh tế lớn nhất thế giới không hề tách rời nhau một cách dứt khoát," hai tác giả Chang Shu và Eric Zhu từ Bloomberg Economics đã viết như vậy trong lời mở đầu cho báo cáo công bố ngay thời điểm cuộc gặp giữa ông Trump và ông Tập diễn ra tại Trung Quốc. "Mối quan hệ của họ đã biến đổi thành những hình thức phụ thuộc lẫn nhau khó nắm bắt, khó đo lường, điều chỉnh và chấm dứt hơn."