Khi Trung Quốc vươn lên trở thành một trong những cường quốc sản xuất hàng đầu thế giới hơn hai thập kỷ trước, các chính phủ tại những nước công nghiệp giàu có vui mừng mở cửa thị trường cho một nguồn cung hàng hóa giá rẻ mới. Điều này góp phần khiến hàng triệu việc làm nhà máy tại Mỹ, châu Âu và nhiều nơi khác biến mất. Tuy nhiên, nó cũng giúp kiềm chế lạm phát, làm dịu tác động kinh tế từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008. Các doanh nghiệp phương Tây cũng được phép bán hàng cho tầng lớp trung lưu đang mở rộng nhanh chóng của Trung Quốc, với điều kiện chia sẻ bí quyết công nghệ với các công ty Trung Quốc.

Ngày nay, sự sắp đặt này đã đổ vỡ. Các doanh nghiệp Trung Quốc đang tiến vào những lĩnh vực công nghiệp có giá trị cao hơn, vốn từng là nền tảng cho sự thịnh vượng của nhiều quốc gia giàu có. Trung Quốc vẫn thống trị hoạt động sản xuất đồ gia dụng, đồ chơi và thiết bị điện tử tiêu dùng, nhưng hiện đã trở thành một thế lực mới nổi trong lĩnh vực robot, ô tô, chất bán dẫn và tàu cao tốc. Nước này không chỉ sản xuất các mặt hàng đó, mà còn chế tạo nhiều loại máy móc cần thiết để sản xuất chúng.

Tại Liên minh châu Âu (EU), nhiều ngành công nghiệp đang chịu áp lực từ các đối thủ Trung Quốc được trợ cấp, trong khi thâm hụt thương mại của khối với Trung Quốc năm nay duy trì ở mức khoảng 1 tỉ USD mỗi ngày. Các chính phủ lo ngại đang cân nhắc chuyển hướng sang chủ nghĩa bảo hộ, một động thái có thể làm suy yếu các nguyên tắc thị trường tự do của khối.

Dưới đây là lý do các đối thủ công nghiệp của Trung Quốc sẽ khó có thể đưa tình hình trở lại như trước.

Tốc độ

Đà sụt giảm giá bất động sản tại Trung Quốc bắt đầu khoảng 5 năm trước đã bào mòn tài chính hộ gia đình và góp phần dẫn đến giai đoạn giảm phát kéo dài kỷ lục. Điều này khiến các sản phẩm của Trung Quốc cạnh tranh hơn ở nước ngoài, đồng thời thúc đẩy chính phủ dựa nhiều hơn vào xuất khẩu để tạo động lực cho nền kinh tế. Tốc độ chuyển mình mạnh mẽ của ngành công nghiệp Trung Quốc đã khiến các quốc gia sản xuất khác bất ngờ và khiến họ khó đáp trả hơn.

Dựa trên tốc độ tăng trưởng ghi nhận đến tháng 8, giá trị xuất khẩu của Trung Quốc trong năm nay được dự báo cao hơn khoảng 80% so với năm 2019. Một phần nguyên nhân là tình trạng thiếu hụt chất bán dẫn và các thiết bị điện tử khác trên toàn cầu, khiến giá một số loại chip tăng vọt trong năm qua.

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã nhắm mức thuế nhập khẩu cao nhất trong chương trình nghị sự thương mại bảo hộ của mình vào Trung Quốc. Tuy nhiên, Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vẫn nhận định tăng trưởng xuất khẩu của Trung Quốc đang vượt phần còn lại của thế giới. Động lực này đến từ nhu cầu toàn cầu ngày càng tăng đối với hàng hóa Trung Quốc, cũng như việc các sản phẩm Trung Quốc được chuyển qua Việt Nam, Mexico và những quốc gia khác để vào Mỹ, hoặc được lắp ráp bên ngoài Trung Quốc trước khi xuất khẩu sang Mỹ. Các nhà xuất khẩu Trung Quốc cũng đang mở rộng sự hiện diện tại châu Phi và những quốc gia đang phát triển khác.

Châu Âu chịu ảnh hưởng đặc biệt nặng nề. Các hãng ô tô trên lục địa này đang mất doanh số ngay tại thị trường nội địa và ở các thị trường xuất khẩu vào tay những đối thủ Trung Quốc mới nổi, buộc họ phải đóng cửa nhà máy và cắt giảm hàng chục nghìn việc làm. Đức, nền kinh tế lớn nhất châu Âu và là cường quốc xuất khẩu của lục địa, chỉ ghi nhận tăng trưởng kinh tế èo uột kể từ đại dịch, trong khi sản lượng công nghiệp đã giảm trong gần một thập kỷ. Việc các doanh nghiệp Trung Quốc mua ít hàng hóa hơn từ châu Âu và những nơi khác là một nguyên nhân. Xuất khẩu của EU sang Trung Quốc đã giảm trong nhiều năm, còn giá trị hàng hóa Trung Quốc nhập khẩu trong 3 năm qua vẫn thấp hơn đỉnh năm 2022.

Các quan chức EU hiện phát đi tín hiệu về lập trường cứng rắn hơn. Khối này đang cân nhắc thiết lập các quy định "Sản xuất tại châu Âu", qua đó ưu tiên các nhà cung cấp trong khu vực đối với các hợp đồng công, cùng nhiều biện pháp tiềm năng khác. Đức đang chuẩn bị một gói chính sách nhằm bảo vệ các ngành công nghiệp chiến lược, trong đó có thể bao gồm thuế quan mới đối với xe hybrid. Tuy nhiên, quy mô thống trị của Trung Quốc trong những lĩnh vực như khoáng sản quan trọng và pin xe điện khiến việc các đối thủ dựng lên rào cản thương mại trở nên nguy hiểm, bởi Bắc Kinh có thể đáp trả theo cách gây gián đoạn nghiêm trọng cho nền kinh tế của họ.

Những tập đoàn công nghiệp lâu đời như Volkswagen AG của Đức và Nissan Motor Co. của Nhật Bản cần sản xuất hàng loạt ở quy mô toàn cầu để duy trì chi phí sản xuất thấp tại các thị trường nội địa, nơi tiền lương tương đối cao. Khả năng các nhà sản xuất Trung Quốc cung cấp ngày càng nhiều loại hàng hóa tinh vi với chi phí thấp hơn đáng kể đang đe dọa mô hình kinh doanh này.

Quy mô bùng nổ công nghiệp của Trung Quốc, cùng với nhu cầu yếu trong nước, đang bắt đầu thách thức một nguyên lý của kinh tế học thị trường tự do: thương mại toàn cầu mở rộng sẽ tạo ra nhiều người thắng hơn người thua. Các nhà kinh tế tại Goldman Sachs ước tính sự gia tăng xuất khẩu của Trung Quốc thực tế sẽ làm giảm tăng trưởng kinh tế tại một số quốc gia, do lấn át một phần sản xuất nội địa ở các nền kinh tế mới nổi và "tạo ra trở lực cho các thị trường phát triển cùng những nền kinh tế tiên tiến khác do cạnh tranh xuất khẩu gia tăng".

EU đã áp thuế đối với xe điện Trung Quốc nhập khẩu từ năm 2024 để bảo vệ các nhà sản xuất ô tô trong nước. Anh, nơi chưa áp dụng biện pháp này, đang chứng kiến lượng xe Trung Quốc đổ vào ngày càng tăng. Tuy nhiên, động thái trên sẽ không giúp nhiều cho các doanh nghiệp châu Âu bảo vệ những thị trường xuất khẩu quan trọng của họ.

Đối với các doanh nghiệp công nghiệp châu Âu như BMW AG và Siemens AG, việc Trung Quốc gia nhập WTO năm 2001 đã mở ra một nguồn doanh thu mới đầy hấp dẫn. Giờ đây, các đối thủ kinh tế của Bắc Kinh cho rằng Trung Quốc đang khiến các tập đoàn đa quốc gia khó tiếp cận hơn với hơn 1 tỉ người tiêu dùng của nước này.

Thị phần của các doanh nghiệp nước ngoài tại Trung Quốc đã thu hẹp trong nhiều lĩnh vực, từ ô tô đến điện tử và hàng tiêu dùng. Những nguyên nhân dẫn đến tình trạng này rất phức tạp, bao gồm các chính sách "Sản xuất tại Trung Quốc" do nhà nước thúc đẩy và xu hướng người tiêu dùng Trung Quốc ngày càng ưa chuộng hàng nội địa. Các hãng xe phương Tây đang chật vật cạnh tranh với chu kỳ phát triển nhanh, thiết kế lấy phần mềm làm trọng tâm, trợ cấp và nỗ lực cắt giảm chi phí liên tục, những yếu tố đã định hình sự bùng nổ xe điện tại Trung Quốc. Các hợp đồng của chính phủ Trung Quốc ngày càng chỉ dành cho những nhà cung cấp sản xuất hàng hóa ngay tại nước này.

Kể từ đầu những năm 2000, Trung Quốc đã chuyển từ mô hình xuất khẩu chủ yếu dựa vào các sản phẩm thâm dụng lao động, công nghệ thấp sang mô hình ngày càng do các mặt hàng công nghệ cao dẫn dắt, như xe điện, điện thoại thông minh, tấm pin mặt trời, tua-bin gió, thiết bị mạng không dây thế hệ thứ 5 và các hệ thống quản lý lưới điện tiên tiến.

Trung Quốc đã trở thành một trung tâm đổi mới trong lĩnh vực khoa học sự sống, đồng thời là đối thủ hàng đầu trong thiết bị vũ trụ và robot. Các mô hình ngôn ngữ lớn về trí tuệ nhân tạo của nước này đã vươn lên cạnh tranh với những nền tảng hàng đầu của Mỹ và đang được triển khai trên toàn nền kinh tế, nhằm tạo lợi thế cạnh tranh thông qua đổi mới nhanh hơn và tự động hóa nhà máy.

Ở những lĩnh vực vẫn còn khoảng cách, như chất bán dẫn cao cấp và máy bay chở khách cỡ lớn, các doanh nghiệp đang nỗ lực phát triển công nghệ và máy móc sản xuất cần thiết. Thời kỳ các doanh nghiệp Trung Quốc chỉ có thể sản xuất những sản phẩm phức tạp bằng cách tiếp cận bí quyết công nghệ nước ngoài dường như đã qua.

Trước đây, Trung Quốc yêu cầu các doanh nghiệp nước ngoài chia sẻ chuyên môn để được tiếp cận thị trường nước này. Giờ đây, châu Âu đang cân nhắc gắn hoạt động đầu tư vào khu vực với các nghĩa vụ chuyển giao công nghệ và "tỉ lệ nội địa hóa" trong Đạo luật Thúc đẩy Công nghiệp được đề xuất, một sự thừa nhận ngầm về năng lực công nghiệp đang nổi lên của Trung Quốc.

Hiện Trung Quốc chiếm khoảng 1/5 thương mại toàn cầu. Tuy nhiên, trong những ngành được chính phủ ưu tiên, thị phần của nước này cao hơn nhiều. Các doanh nghiệp Trung Quốc đã chiếm gần 70% đơn đặt hàng tàu trên toàn cầu, khoảng 3/4 sản lượng xe điện và hơn 4/5 chuỗi cung ứng sản xuất tấm pin quang điện mặt trời. Theo công ty nghiên cứu và tư vấn Wood Mackenzie, tua-bin Trung Quốc chiếm 78% công suất điện gió được lắp đặt trên toàn thế giới trong năm 2025. Trung Quốc cũng là nguồn cung của hơn 40% sản lượng các hóa chất chủ chốt trên thế giới.

Những vị thế áp đảo này mang lại cho Trung Quốc lợi thế đáng kể so với các trung tâm sản xuất khác. Theo một báo cáo của McKinsey & Company, các nhà sản xuất xe điện Trung Quốc có lợi thế chi phí lên tới 40% so với đối thủ, chủ yếu nhờ bộ pin rẻ hơn. Bộ pin chiếm 30%-40% chi phí sản xuất xe.

Các đối thủ của Trung Quốc đang cố gắng mô phỏng một phần chiến lược công nghiệp do nhà nước dẫn dắt của nước này, bằng cách xác định và thúc đẩy những lĩnh vực giàu tiềm năng nhất trong nền kinh tế. Tuy nhiên, lợi thế về quy mô khiến họ khó xây dựng các mô hình kinh doanh bền vững cho những ngành này.

Một lý do khác khiến việc giảm phụ thuộc vào hàng hóa Trung Quốc trở nên khó khăn là nước này ngày càng trở thành nhà cung cấp quan trọng các đầu vào công nghiệp, ngay cả khi sản phẩm cuối cùng được bán dưới nhãn "Sản xuất tại Ba Lan", Việt Nam hoặc Mexico. Một cách các doanh nghiệp Trung Quốc ứng phó với thuế quan của ông Trump là chuyển khâu lắp ráp cuối cùng của một số sản phẩm sang các quốc gia sản xuất chi phí thấp khác để tránh thuế, trong khi vẫn sử dụng nguyên liệu thô và linh kiện Trung Quốc.

Theo ước tính của Robert Koopman, nhà kinh tế tại Đại học American và cựu kinh tế trưởng của WTO, tỉ trọng giá trị gia tăng toàn cầu của Trung Quốc, tức giá trị kinh tế mà một quốc gia đóng góp vào hệ thống sản xuất của thế giới, đã tăng khoảng 3 lần kể từ năm 2000 lên gần 30%, so với 16% của Mỹ, 7% của Nhật Bản và 5% của Đức.

Nỗ lực của Mỹ và châu Âu nhằm giảm phụ thuộc vào Trung Quốc trong các ngành công nghiệp quan trọng tập trung vào 2 trụ cột: khả năng bảo đảm nguồn cung nguyên liệu thô, trong bối cảnh hoạt động sản xuất những mặt hàng này do Trung Quốc chi phối, và năng lực sản xuất các hàng hóa công nghệ cao như chip nhớ và pin xe điện. Tuy nhiên, vai trò vượt trội của Trung Quốc trong việc cung cấp hàng hóa qua chế biến và linh kiện chuyên dụng đồng nghĩa với việc các quốc gia khác có thể gặp khó khăn khi thách thức vị thế của nước này mà không làm gián đoạn chuỗi cung ứng của chính họ.

Các nhà sản xuất ô tô châu Âu đối mặt với một tình thế đặc biệt khó khăn. EU đã áp thuế đối với ô tô Trung Quốc nhập khẩu. Tuy nhiên, xe điện mang thương hiệu phương Tây được bán tại châu Âu thường sử dụng pin Trung Quốc, bởi nguồn cung loại pin này dồi dào và giá rẻ. Các hãng xe cần cắt giảm chi phí ở mọi khâu có thể để duy trì khả năng cạnh tranh khi thị trường dần chuyển sang xe điện.

Trong khi đó, tại thị trường nội địa, Trung Quốc đang đi theo hướng ngược lại, liên tục giảm phụ thuộc vào các đầu vào sản xuất từ nước ngoài trong giai đoạn 2011-2024, theo một báo cáo của WTO về các chuỗi giá trị toàn cầu.

Theo mô hình kinh tế do nhà nước dẫn dắt của Trung Quốc, chính phủ xác định những ngành công nghiệp ưu tiên mà nước này muốn điều phối và nâng tầm trong một khoảng thời gian nhất định. Các ngành công nghiệp trong nước được thúc đẩy bằng các khoản vay giá rẻ từ ngân hàng quốc doanh, đất đai giá thấp, doanh thu từ các hợp đồng mua sắm của nhà nước, ưu đãi thuế và các khoản tài trợ nghiên cứu.

Các trung tâm chuỗi cung ứng chuyên biệt đã mọc lên trên khắp cả nước. Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin Trung Quốc đã công nhận tổng cộng 80 cụm "sản xuất tiên tiến" trong các lĩnh vực hàng không, dược phẩm sinh học, năng lượng tái tạo và mạch tích hợp. Các quy định tiếp cận thị trường và tiêu chuẩn ngành đôi khi được điều chỉnh để buộc doanh nghiệp thích nghi và nâng cấp.

Hệ thống năng lượng của Trung Quốc được định hướng phục vụ sản xuất điện giá rẻ, dù nguồn điện đến từ gió, mặt trời hay than phát thải carbon. Hiện Trung Quốc sở hữu 6 trong 10 cảng container lớn nhất thế giới, mang lại lợi thế quan trọng về chi phí và quy mô so với các quốc gia xuất khẩu khác.

Sự hỗ trợ của nhà nước Trung Quốc dành cho ngành công nghiệp nội địa là mục tiêu chính của các quốc gia xuất khẩu khác đang tìm cách tạo ra sân chơi thương mại công bằng hơn. Tuy nhiên, nhiều khoản đầu tư trong số này đã hoàn tất và sẽ củng cố lợi thế cạnh tranh của Trung Quốc trong nhiều thập kỷ, ngay cả khi Bắc Kinh cuối cùng đồng ý hạn chế trợ cấp cho các nhà sản xuất trong nước.

Các nhà lãnh đạo Trung Quốc đã cam kết biến đất nước thành "thị trường của thế giới", chứ không chỉ là nhà máy của thế giới. Tuy nhiên, thị trường lao động của nước này đang yếu đi và nhu cầu tiêu dùng mong manh. Đối với các nhà sản xuất trong nước đang chật vật tìm kiếm lợi nhuận, một giải pháp hiển nhiên là xuất khẩu để thoát khỏi khó khăn. Sản lượng dư thừa cuối cùng được đưa sang các quốc gia khác, nơi nhu cầu có thể không đủ để hấp thụ.

Lợi thế chi phí của Trung Quốc so với các quốc gia công nghiệp khác đang gia tăng. Trước khi chiến tranh Iran đẩy giá năng lượng toàn cầu lên cao, Trung Quốc đã trải qua giai đoạn giảm phát trên toàn nền kinh tế kéo dài kỷ lục 3 năm và chỉ thoát khỏi tình trạng này trong quý 2. Phần lớn thế giới phải vật lộn với xu hướng ngược lại kể từ đại dịch coronavirus, đó là làn sóng lạm phát làm tăng chi phí sản xuất trong nước. Sự chênh lệch này đã khiến tỉ giá hối đoái thực hiệu lực của đồng nhân dân tệ Trung Quốc suy yếu, qua đó nâng cao sức cạnh tranh của hàng hóa Trung Quốc.

Áp lực cũng đang lan tới các quốc gia sản xuất chi phí thấp khác. Tại Indonesia, Việt Nam và Thái Lan, các doanh nghiệp nhỏ bị hàng dệt may Trung Quốc siêu rẻ lấn át, trong khi nhiều nhà sản xuất đồ gốm đã phải đóng cửa.

Các tín hiệu chính sách gần đây từ Trung Quốc đem lại rất ít hy vọng về khả năng các quốc gia xuất khẩu đối thủ được giảm bớt sức ép.

"Cả trong những ngành công nghiệp trưởng thành đang đối mặt với tình trạng dư thừa công suất và áp lực giá nghiêm trọng, Bắc Kinh vẫn tiếp tục hỗ trợ và thúc đẩy các doanh nghiệp nâng cấp công nghệ sản xuất để giành thị phần và giảm chi phí sản xuất, thay vì cắt giảm công suất", các nhà phân tích tại Rhodium Group viết trong một báo cáo hồi tháng 5.

Với sự hỗ trợ của James Mayger, Fran Wang, Paul Abelsky, Brendan Murray và Yujing Liu