Các công ty xe tự hành tin rằng giao hàng sau khi trời tối là một cơ hội thị trường khổng lồ, nếu có thể vượt qua những thách thức kỹ thuật.

Ban ngày, Thâm Quyến phô diễn vai trò là nhà máy công nghệ cao của thế giới. Taxi tự hành đón khách bên đường, drone vận chuyển bưu kiện, còn robot giao hàng chen vai thích cánh với hành khách trong thang máy khách sạn. Đến đêm, các nhà máy trong thành phố vẫn hoạt động. Những tòa nhà văn phòng cao tầng vẫn sáng đèn, dòng xe thưa hơn nhưng vẫn lưu thông, còn đám đông đổ về các quầy hàng ăn ven đường.

Ngay sau 22 giờ tại một khu chợ nông sản ở quận Longgang, cách trung tâm thành phố một giờ lái xe, quản lý cửa hàng tạp hóa Zhang Chao đứng giữa không khí nhộn nhịp của các sạp hàng, rút điện thoại ra và gọi một robot. Vài phút sau, một phương tiện hình hộp xuất hiện, với một cụm cảm biến phía sau lớp kính, tại vị trí vốn dành cho người lái. Sau khi được chất một kiện hàng gia cầm, chiếc xe van robot do startup xe tự hành Neolix Technologies Co. vận hành bắt đầu di chuyển với tốc độ 45 km/giờ, hướng đến nhà một khách hàng của Zhang ở phía bên kia thành phố.

Tháng 3, Thâm Quyến cho phép các phương tiện không người lái thực hiện giao hàng ban đêm, biến đường phố thành nơi thử nghiệm có thể mở ra làn sóng tăng trưởng mới cho ngành vận tải tự hành và robot của Trung Quốc. Di chuyển trong bóng tối rất khó, vì robot phải điều khiển trong điều kiện ánh sáng yếu và giao thông khó đoán. Tuy nhiên, nếu giải quyết được bài toán này, lợi ích có thể rất lớn. Hoạt động ban đêm biến các phương tiện và cơ sở hạ tầng vốn nhàn rỗi thành năng lực sản xuất, tận dụng đường sá vắng hơn, lượng người đi bộ thấp hơn và tình trạng ùn tắc nhẹ hơn.

Yu Enyuan, nhà sáng lập kiêm tổng giám đốc Neolix, cho biết quan trọng nhất là các phương tiện này giúp giảm một trong những khoản chi phí dai dẳng nhất của ngành logistics: Nhân công. Xe van robot không cần trả lương ca đêm, không mệt mỏi vào lúc 3 giờ sáng và cũng không cần được trả thêm tiền khi lái xe dưới trời mưa.

"Giao hàng ban đêm giúp tránh các giờ cao điểm giao thông ban ngày, kích hoạt nguồn lực đường sá chưa được sử dụng hiệu quả vào đêm muộn, khai thác công suất vận tải nhàn rỗi, giảm chi phí và giảm áp lực thể chất lên nhân viên giao hàng," Yu nói. "Trung Quốc có tiềm năng tiêu dùng ban đêm rất lớn."

Các công ty Trung Quốc đầu tư mạnh vào cái gọi là "AI vật lý," bao gồm drone, robot và các hệ thống vận tải tự hành dành cho người và hàng hóa. Các tập đoàn công nghệ của nước này đã triển khai những đội xe tự hành quy mô lớn trên khắp các thành phố, đặc biệt tập trung vào logistics chặng cuối, đưa hàng hóa trực tiếp đến nhà ở và nơi làm việc.

Quy mô khổng lồ của thị trường Trung Quốc, chiều sâu của ngành công nghệ và sự sẵn sàng cho phép các công ty trong nước thử nghiệm của các cơ quan quản lý đã giúp lĩnh vực này phát triển mạnh. Trung Quốc có hàng trăm triệu khách hàng tiềm năng, vừa tạo thành cơ sở người tiêu dùng, vừa cung cấp nguồn dữ liệu khổng lồ để cải thiện các mô hình. Nền tảng công nghiệp của nước này sản xuất phương tiện, pin và cảm biến ở quy mô lớn, trong khi chính quyền các thành phố cho thấy sự cởi mở với hoạt động thử nghiệm.

Bill Russo, nhà sáng lập kiêm tổng giám đốc công ty tư vấn Automobility Limited có trụ sở tại Trung Quốc, nói: "Lợi thế lớn nhất của Trung Quốc là quy mô kết hợp với mật độ của hệ sinh thái. Nước này có khối lượng bưu kiện khổng lồ, các thành phố đông đúc, mạng lưới logistics kỹ thuật số hiện đại, chuỗi cung ứng xe điện và xe tự hành phát triển sâu rộng, cùng các chính quyền địa phương sẵn sàng phân bổ quyền tiếp cận đường sá và thử nghiệm triển khai thương mại."

Đến cuối năm 2025, các phương tiện mặt đất do tập đoàn công nghệ Meituan vận hành đã hoàn tất hơn 5,5 triệu đơn giao hàng ngoài trời và di chuyển tự hành hơn 19 triệu km. Tháng 10 năm ngoái, JD.com công bố kế hoạch mua 3 triệu robot, 1 triệu phương tiện không người lái và 100.000 drone cho chuỗi cung ứng đầu cuối trong 5 năm tới.

Hơn 100 thành phố của Trung Quốc đã mở một số tuyến đường cho phương tiện giao hàng không người lái. Năm nay, Bắc Kinh và Thâm Quyến bắt đầu cấp giấy phép thử nghiệm "L4" cho các phương tiện chở hàng cỡ nhỏ, mở rộng các tuyến đường và tình huống mà những phương tiện này có thể được thử nghiệm mà không cần người lái trên xe.

Chính quyền các thành phố thường tích cực hỗ trợ các công ty địa phương bằng những khuôn khổ và quy định thử nghiệm, vừa để thúc đẩy ngành công nghiệp, vừa vì họ nhìn thấy tiềm năng của các công nghệ mới trong việc giải quyết những thách thức do đường sá đông đúc và biến động nhân khẩu học. Tu Le, nhà sáng lập kiêm giám đốc điều hành công ty tư vấn giao thông Sino Auto Insights có trụ sở tại Detroit, cho biết: "Trung Quốc muốn cho thế giới thấy rằng họ đang dẫn đầu trong lĩnh vực này. Họ hỗ trợ việc triển khai và thương mại hóa các công nghệ đổi mới do những startup trong nước phát triển. Ngoài ra, một số thành phố cũng lo ngại về tình trạng thiếu lao động. Người trẻ không muốn làm những công việc đó."

Neolix có trụ sở tại Bắc Kinh đã xây dựng đội xe tự hành lớn nhất thế giới, vận hành 27.000 phương tiện tại 300 thành phố ở 15 quốc gia, gần gấp 5 lần tổng quy mô hoạt động taxi robot của Waymo và Baidu. Năm nay, công ty kỳ vọng đội xe trong nước sẽ tăng lên 50.000 phương tiện. Theo Yu, năm tới công ty muốn bổ sung thêm 100.000 phương tiện.

Yu, 52 tuổi, là một doanh nhân khởi nghiệp nhiều lần. Ông từng thành lập một doanh nghiệp tủ khóa thông minh phục vụ thương mại điện tử, nhà sản xuất drone nông nghiệp XAG và tiền thân của công ty logistics kỹ thuật số Full Truck Alliance, doanh nghiệp niêm yết trên Nasdaq vào năm 2021 với mức định giá 23,6 tỉ USD. Trước khi ra mắt Neolix vào năm 2018, ông đã dành nhiều tháng làm tài xế giao hàng để nghiên cứu lĩnh vực này.

"Công việc đó nóng bức và đầy thách thức," ông nói. "Rất dễ mắc sai lầm, nhưng không có chỗ cho sai lầm."

Theo số liệu chính thức, Trung Quốc vận chuyển trung bình 520 triệu kiện hàng mỗi ngày. Yu nhận thấy phía sau những chuyến giao hàng đó là các tài xế phải thực hiện hơn 100 điểm dừng mỗi ngày trong một lịch trình khắc nghiệt, công việc mệt mỏi, lặp đi lặp lại và cường độ cao, phù hợp với robot hơn là con người. Nhiều năm sau, khi đã mở rộng quy mô doanh nghiệp và bắt đầu thúc đẩy hoạt động quốc tế, Yu xem việc mở rộng sang ban đêm là bước tiếp nối tầm nhìn ban đầu đó.

"Chúng tôi đang làm những công việc mà mọi người không muốn làm, không sẵn lòng làm hoặc không thể làm," ông nói.

Trên những con phố về đêm của thành phố, xe van robot phải đối mặt với hàng loạt trở ngại về kỹ thuật và vật lý. Ban đêm thường có nhiều phương tiện chạy quá tốc độ hơn, trong khi người đi bộ di chuyển khó đoán hơn sau khi trời tối. Cảm biến hình ảnh thường hoạt động kém hiệu quả hơn trong điều kiện ánh sáng yếu, còn lidar, công nghệ cảm biến từ xa sử dụng laser, có thể gặp khó khăn trước ánh sáng chói từ đèn pha xe đi ngược chiều và sự phản chiếu trên bề mặt tối, ướt.

Để chuẩn bị cho cuộc thử nghiệm, chính quyền Thâm Quyến đã triển khai một số biện pháp nhằm hỗ trợ phương tiện tự hành di chuyển vào ban đêm. Chính quyền lắp đặt hệ thống chiếu sáng chống chói, thiết lập các tiêu chuẩn mới cho phương tiện trong khuôn khổ quản lý thử nghiệm và xây dựng quy trình mới để ứng phó với tình huống khẩn cấp. Cuộc thử nghiệm diễn ra trên các hành lang giao thông được phê duyệt, còn phương tiện phải tuân thủ những tuyến đường và khu vực đã được chỉ định trước.

Yu cho biết, bất chấp sự chú ý dành cho xe không người lái trong việc xử lý giao thông, vấn đề kỹ thuật thực sự nằm ở những gì xảy ra khi mỗi chuyến đi kết thúc, chẳng hạn như bến chất hàng tại nhà hàng, những vị trí không được đánh dấu phía sau kho hàng, lối vào chính xác, điểm tiếp cận cửa hàng và các địa điểm vận hành khác không xuất hiện trên bản đồ.

"Robot của chúng tôi phải làm được nhiều hơn rất nhiều so với việc học cách lái xe trên một con đường bằng phẳng," ông nói. "Cuối cùng, chúng phải đến được cửa nhà người dùng, hiểu không gian ba chiều, biết chính xác nơi dỡ hàng và nơi dừng lại."

Điều đó đã thúc đẩy Neolix rời xa các mô hình lái xe đơn giản từ đầu đến cuối và chuyển sang cái gọi là "mô hình thế giới", những hệ thống AI được xây dựng để dự báo, mô phỏng và hiểu không chỉ chuyển động, mà cả logic vật lý của một khu vực chất hàng. Ban ngày thường có nhiều nhân viên hơn để dỡ hàng và xử lý lỗi. Vào ban đêm, số nhân viên thường ít hơn, đồng nghĩa xe van robot phải hoạt động chính xác hơn.

Bryant Walker Smith, chuyên gia công nghệ tự hành kiêm phó giáo sư tại đại học South Carolina, cho biết mật độ đô thị của Trung Quốc và việc người dân ngày càng quen với việc chia sẻ không gian công cộng với các phương tiện tự động đã tạo ra một môi trường thuận lợi cho quá trình huấn luyện những mô hình này.

"Đường phố Trung Quốc thường có tập hợp người sử dụng, hoạt động và điều kiện đa dạng hơn nhiều so với đường phố Mỹ," ông nói. "Điều này tạo ra nhiều cơ hội hơn để các phương tiện tự hành học hỏi và, trái với trực giác, tạo ra một môi trường dễ thích nghi hơn cho chúng hoạt động, bởi những người tham gia giao thông khác cảnh giác hơn trước những tình huống có vẻ bất thường xảy ra trên đường."

Tại Thâm Quyến, Neolix vận hành thứ mà công ty gọi là trung tâm điều phối thông minh, nơi các thuật toán AI, dữ liệu và bản đồ định tuyến kết nối phương tiện, mạng lưới đường sá và đơn hàng. Yu cho biết an toàn trong một hệ thống hoạt động không có người giám sát vào ban đêm được xử lý qua 5 lớp dự phòng, gồm lidar và camera trên xe được thiết kế để phát hiện trong điều kiện ánh sáng yếu, luồng dữ liệu trực tiếp về 42 chỉ số của phương tiện được gửi đến nền tảng giám sát đô thị, cùng hệ thống phát hiện riêng của Neolix, có khả năng đánh dấu 17 nhóm rủi ro, trong đó có dừng xe không rõ nguyên nhân, đi lệch khỏi tuyến đường đã định và thất lạc hàng hóa.

Công ty cũng đang thử nghiệm công nghệ này như một phần của các hệ thống logistics qua đêm tích hợp, hợp tác với những doanh nghiệp khác, trong đó có SF Express, công ty chuyển phát nhanh lớn nhất Trung Quốc.

Vào một đêm tháng 9 gần đây, 8 xe van robot Neolix màu trắng xếp hàng tại khu vực tập kết dưới lòng đất bên trong ga Futian ở Thâm Quyến, một đầu mối giao thông đông đúc giữa trung tâm thành phố. Các bưu kiện từ những công ty thương mại điện tử như Taobao và JD.com, được drone đưa đến, được chất lên các xe van. Những phương tiện này sau đó di chuyển qua nhà ga, luồn giữa các hành khách và liên tục phát cảnh báo yêu cầu mọi người giữ khoảng cách 2 mét. Có lúc, một người đàn ông đứng trực tiếp trên đường đi của một chiếc xe van và lướt điện thoại, trong khi một hàng robot ngày càng dài chờ ông tránh ra. Cuối cùng, các xe van đi đến sân ga, nơi những kiện hàng được chất lên các đoàn tàu chở hàng.

Kể từ khi cuộc thử nghiệm bắt đầu, dịch vụ giao hàng qua đêm của Neolix đã mở rộng lên 437 tuyến, trong khi các cuộc thử nghiệm đang được triển khai tại các thành phố Thanh Đảo và Trương Gia Khẩu. Công ty cũng phải đối mặt với cạnh tranh khi các tập đoàn giao hàng Meituan và JD.com tiến vào lĩnh vực này.

Tính đến tháng 8.2026, công ty con phụ trách logistics của JD.com vận hành hơn 100 phương tiện tự hành và hơn 100 tuyến giao hàng ban đêm tại Thâm Quyến. Meituan tập trung vào giao hàng bằng drone ban đêm, hoạt động mà công ty bắt đầu triển khai từ tháng 9/2025.

Trở lại khu chợ nông sản ở Longgang, Chao, quản lý cửa hàng, nhận được tin nhắn cho biết kiện hàng của ông đã đến nơi. Ông nói: "Hàng xóm tò mò và vui vẻ hỏi cách thức hoạt động. Một số người sử dụng dịch vụ khi họ đang vội. Với những nhà cung cấp như chúng tôi, dịch vụ này tiết kiệm rất nhiều nhân lực và nguồn lực."