Phán quyết về năm đầu tiên của chiến dịch tăng thuế quan lớn nhất tại Mỹ trong gần một thế kỷ đã dần hiện rõ qua các số liệu kinh tế. Thâm hụt tài khoản vãng lai của Mỹ năm 2025 vẫn lên tới 1.120 tỉ USD, theo Cục Phân tích Kinh tế Mỹ (BEA), cho thấy thuế quan chưa thể làm thay đổi đáng kể mất cân đối bên ngoài của nền kinh tế Mỹ như kỳ vọng của Tổng thống Donald Trump.

Điều này không quá khó hiểu nếu nhìn từ bản chất của thâm hụt tài khoản vãng lai. Chỉ số này không phải bảng điểm cho thấy một quốc gia bị đối tác thương mại “gian lận” đến mức nào, mà phản ánh khoảng cách giữa tiết kiệm và đầu tư. Một nền kinh tế tiết kiệm ít hơn nhu cầu đầu tư phải huy động phần vốn thiếu hụt từ bên ngoài. Thuế quan không khiến người Mỹ tự động tiết kiệm nhiều hơn, trong khi việc chính phủ cắt giảm thuế và làm thâm hụt ngân sách tăng còn có thể khiến tiết kiệm quốc gia giảm thêm.

Vì vậy, một chính sách được thiết kế để thu hẹp thâm hụt thương mại có thể đang nhắm vào phần biểu hiện thay vì nguyên nhân của vấn đề.

Điều đáng chú ý hơn nằm ở một nghịch lý khác của kinh tế Mỹ. Trong nhiều thập kỷ, Mỹ liên tục nhập siêu và có vị thế đầu tư quốc tế ròng âm, nhưng vẫn thu được nhiều tiền từ các tài sản ở nước ngoài hơn số phải trả cho các nhà đầu tư nước ngoài tại Mỹ. Theo BEA, vị thế đầu tư quốc tế ròng của Mỹ âm khoảng 27,54 ngàn tỉ USD vào cuối năm 2025. Dù vậy, các doanh nghiệp Mỹ vẫn thu 660,1 tỉ USD từ đầu tư ở nước ngoài trong năm đó, trong khi doanh nghiệp nước ngoài thu 310,1 tỉ USD từ hoạt động tại Mỹ.

Nói cách khác, Mỹ là một con nợ khổng lồ nhưng vẫn kiếm tiền như một chủ nợ. Khoảng cách này cho thấy những con số trên bảng cân đối quốc tế chưa phản ánh đầy đủ các tài sản tạo ra sức mạnh kinh tế của Mỹ.

Hai thập kỷ trước, Ricardo Hausmann và Federico Sturzenegger gọi phần tài sản khó nhìn thấy này là “vật chất tối”. Một công ty Mỹ có thể đầu tư 1 tỉ USD để đưa một loại thuốc, thuật toán hoặc thương hiệu ra nước ngoài. Trên sổ sách, khoản đầu tư có thể chỉ được phản ánh quanh số vốn ban đầu, nhưng giá trị kinh tế thực sự lại nằm ở bằng sáng chế, bí quyết nghiên cứu, mạng lưới phân phối, thương hiệu, khả năng định giá và công nghệ quản trị.

Những tài sản này khó được quan sát trực tiếp trong thống kê thương mại, nhưng lại tạo ra dòng thu nhập rất thật và có thể kéo dài nhiều năm. Đó là một phần quan trọng trong sức mạnh kinh tế của Mỹ, bao gồm bằng sáng chế dược phẩm, phần mềm, thuật toán, thương hiệu toàn cầu, dịch vụ tài chính, công nghệ quản trị, mạng lưới đại học và nghiên cứu, cùng vai trò trung tâm của đồng USD và hệ thống tài chính Mỹ.

Chính vì vậy, chính sách thuế mới của chính quyền Trump đối với dược phẩm đặc biệt đáng chú ý. Từ ngày 31/7, Mỹ áp thuế đối với dược phẩm có bằng sáng chế, với mức cao nhất có thể lên tới 100% và mức áp dụng với Liên minh châu Âu là 15%. Mỹ nhập khẩu khoảng 200 tỉ USD dược phẩm mỗi năm, trong đó Ireland là một nguồn cung lớn.

Nhìn vào số liệu thương mại, những viên thuốc được vận chuyển từ Ireland sang Mỹ rõ ràng là hàng nhập khẩu. Nhưng xét về giá trị kinh tế, câu chuyện phức tạp hơn nhiều. Một công ty tại Ireland có thể chỉ là pháp nhân nắm giữ bằng sáng chế hoặc là mắt xích sản xuất trong một tập đoàn toàn cầu. Phần giá trị lớn nhất của sản phẩm có thể bắt nguồn từ nghiên cứu, công nghệ và quyền sở hữu trí tuệ được phát triển tại Mỹ.

Khoảng 58% vốn đầu tư trực tiếp tại Ireland có nguồn gốc từ Mỹ. Các tập đoàn đa quốc gia cũng chuyển một phần thu nhập từ sở hữu trí tuệ qua các pháp nhân tại nước này, góp phần khiến doanh thu ngành dược Ireland lớn hơn nhiều so với quy mô nền kinh tế nội địa.

Điều đó tạo ra một nghịch lý. Mỹ có thể đang đánh thuế một sản phẩm được sản xuất ở nước ngoài nhưng phần giá trị quan trọng nhất lại thuộc về chính các doanh nghiệp Mỹ. Doanh nghiệp có thể phản ứng bằng cách chuyển quyền sở hữu trí tuệ về Mỹ. Khi đó, giá trị dược phẩm nhập khẩu trên sổ sách có thể giảm mà không cần một nhà máy nào di chuyển.

Thâm hụt thương mại khi ấy có thể đẹp hơn trên giấy tờ, trong khi hoạt động sản xuất thực tế gần như không thay đổi. Nếu vậy, chính sách thuế chỉ tạo ra một chiến thắng về mặt thống kê thay vì thay đổi thực chất năng lực sản xuất của Mỹ.

Đây cũng là điểm cho thấy giới hạn của việc dùng thuế quan để xử lý thâm hụt thương mại. Thuế có thể khiến hàng hóa từ Trung Quốc đắt hơn, thúc đẩy doanh nghiệp chuyển nhà máy sang Việt Nam, Mexico hoặc một quốc gia khác, đồng thời làm thay đổi chuỗi cung ứng toàn cầu. Nhưng những thay đổi đó không đồng nghĩa thâm hụt tài khoản vãng lai của Mỹ sẽ biến mất.

Nếu người Mỹ vẫn tiết kiệm ít hơn mức nền kinh tế cần để tài trợ cho đầu tư, phần thiếu hụt vẫn phải đến từ nguồn vốn nước ngoài. Hàng hóa có thể được nhập từ một quốc gia khác, nhưng dòng vốn và mất cân đối bên ngoài vẫn tồn tại. Thuế quan vì thế có thể thay đổi đối tác thương mại của Mỹ mà không thay đổi được phép tính cơ bản của nền kinh tế.

Vấn đề còn nằm ở chỗ Mỹ không chỉ bán hàng hóa cho thế giới. Mỹ còn bán tri thức, công nghệ, thương hiệu, dịch vụ tài chính, năng lực quản trị và quyền tiếp cận một hệ thống tài chính lấy đồng USD làm trung tâm. Những giá trị này không xuất hiện trong một container tại cảng, nhưng chúng tạo ra nguồn thu nhập lớn cho các doanh nghiệp Mỹ.

Thâm hụt thương mại vì vậy giống như một chiếc bóng. Nó hiện rõ trên bảng thống kê, nhưng không phải lúc nào cũng cho thấy nguồn gốc của vấn đề. Nếu nguồn sáng phía sau chiếc bóng là sức mạnh của tri thức, công nghệ, thương hiệu và tài sản trí tuệ Mỹ, việc đánh thuế hàng hóa nhập khẩu chỉ có thể làm chiếc bóng thay đổi hình dạng.

Hàng hóa có thể chuyển từ Trung Quốc sang Việt Nam, từ Việt Nam sang Mexico hoặc từ Ireland sang một nơi khác. Nhưng những tài sản vô hình tạo ra thu nhập cho các doanh nghiệp Mỹ không vì thế biến mất. Ngược lại, nếu thuế quan được áp dụng vào những ngành mà Mỹ có lợi thế lớn về sở hữu trí tuệ, Washington có thể vô tình làm suy yếu chính một nguồn sức mạnh của nền kinh tế.

Dược phẩm là ví dụ rõ nhất. Washington nhìn thấy thuốc được sản xuất ở nước ngoài và coi đó là hàng nhập khẩu, nhưng phía sau một viên thuốc có thể là nhiều năm nghiên cứu, hàng loạt bằng sáng chế và công nghệ được phát triển bởi chính các công ty Mỹ. Đánh thuế vào sản phẩm cuối cùng vì thế có thể đồng nghĩa với việc đánh thuế vào một phần giá trị mà nền kinh tế Mỹ đã tạo ra ở nước ngoài.

Nếu mục tiêu thực sự là giảm thâm hụt tài khoản vãng lai, Mỹ cần nhìn xa hơn những container cập cảng. Vấn đề lại quay về với tiết kiệm, đầu tư, ngân sách và cấu trúc tài sản quốc tế của nền kinh tế. Thuế quan có thể là một công cụ thương mại nhưng không thể thay thế chính sách tài khóa, tiền tệ hay chiến lược nâng cao năng lực cạnh tranh.