Năm 1996, một năm trước khi cuộc khủng hoảng tài chính châu Á bùng phát, Thái Lan nằm trong nhóm nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất thế giới. GDP nước này tăng bình quân gần 10% mỗi năm trong giai đoạn 1987-1996. Dòng vốn đầu tư nước ngoài, đặc biệt từ Nhật Bản, đã biến Thái Lan thành trung tâm sản xuất quan trọng của khu vực. Ô tô, điện tử và thiết bị máy tính phát triển nhanh, tạo hàng triệu việc làm và thúc đẩy quá trình đô thị hóa.

Triển vọng hiện nay kém tươi sáng hơn nhiều. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), trong bộ dữ liệu Triển vọng Kinh tế Thế giới tháng 10, dự báo GDP Thái Lan tăng 2,1% năm 2026. Tốc độ này thấp hơn đáng kể so với nhiều nền kinh tế đang phát triển trong khu vực. Ngân hàng Thế giới cũng chỉ ra rằng tăng trưởng chậm, nợ hộ gia đình cao và sự phục hồi chưa đồng đều của du lịch đang hạn chế khả năng mở rộng kinh tế.

Dẫu vậy, quy mô GDP của Thái Lan vẫn thuộc nhóm đầu của khu vực. IMF ước tính GDP danh nghĩa của Thái Lan đạt khoảng 599 tỉ USD năm 2026. Công nghiệp chế biến chế tạo đóng góp khoảng 25% GDP và tạo việc làm cho hơn 6,2 triệu người. Tuy nhiên, năng lực sản xuất lớn chưa đủ để duy trì tốc độ tăng trưởng cao. Thái Lan đang gặp khó trong việc nâng cấp công nghệ, cải thiện năng suất và giữ lại nhiều giá trị hơn trong nước.

Cuộc khủng hoảng tài chính năm 1997 đánh dấu bước ngoặt đầu tiên. Sau Hiệp định Plaza năm 1985, đồng yen tăng giá mạnh so với USD, thúc đẩy các doanh nghiệp Nhật Bản chuyển một phần năng lực sản xuất ra nước ngoài. Thái Lan trở thành điểm đến hưởng lợi nhờ chi phí lao động cạnh tranh, chính sách thu hút đầu tư và vị trí thuận lợi trong mạng lưới thương mại châu Á.

Các tập đoàn Nhật Bản lần lượt xây dựng hệ sinh thái sản xuất ô tô và linh kiện tại nước này. Toyota, Honda, Isuzu và Mitsubishi cùng mạng lưới nhà cung cấp phụ tùng hình thành một cụm công nghiệp có sức cạnh tranh quốc tế. Đến nay, ngành ô tô vẫn là một trong những trụ cột sản xuất của Thái Lan.

Mô hình tăng trưởng dựa vào vốn ngoại cũng bộc lộ những rủi ro lớn. Cơ chế tỷ giá neo đồng baht vào USD, kết hợp với việc mở cửa tài khoản vốn, khuyến khích doanh nghiệp và tổ chức tài chính vay ngoại tệ ngắn hạn để đầu tư trong nước. Một phần đáng kể tín dụng được đổ vào bất động sản và các hoạt động đầu cơ.

Theo IMF, thâm hụt tài khoản vãng lai của Thái Lan lên tới khoảng 8% GDP năm 1996, trong khi nợ nước ngoài tương đương khoảng 50% GDP. Xuất khẩu suy yếu, thị trường bất động sản mất giá và nhà đầu tư rút vốn khiến Ngân hàng Trung ương Thái Lan không còn đủ khả năng bảo vệ tỷ giá. Ngày 2/7/1997, chính phủ buộc phải thả nổi đồng baht, mở đầu cuộc khủng hoảng tài chính châu Á.

Cú sốc năm 1997 phơi bày những điểm yếu trong hệ thống ngân hàng và cấu trúc tài trợ của doanh nghiệp. Tuy nhiên, quy toàn bộ tình trạng trì trệ hiện nay cho cuộc khủng hoảng đó sẽ bỏ qua những vấn đề sâu hơn. Nhiều nền kinh tế châu Á cũng chịu tác động từ biến cố này, nhưng Hàn Quốc đã tận dụng quá trình tái cơ cấu để phát triển những tập đoàn công nghệ và công nghiệp có khả năng cạnh tranh toàn cầu. Thái Lan phục hồi được hoạt động sản xuất, song chuyển dịch sang các ngành có giá trị gia tăng cao diễn ra chậm hơn.

Khoảng cách đó phản ánh một vấn đề thường được gọi là bẫy thu nhập trung bình. Một quốc gia có thể tăng trưởng nhanh nhờ lao động giá rẻ, vốn đầu tư nước ngoài và khả năng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Khi tiền lương tăng, lợi thế chi phí dần suy giảm. Để duy trì đà phát triển, nền kinh tế cần chuyển sang nghiên cứu, thiết kế, công nghệ, xây dựng thương hiệu và những hoạt động có năng suất cao hơn.

Thái Lan chưa giải quyết được bài toán này. Nhiều doanh nghiệp trong nước vẫn tập trung sản xuất linh kiện và lắp ráp theo tiêu chuẩn của các tập đoàn nước ngoài. Quyền sở hữu công nghệ, thiết kế sản phẩm và những khâu có biên lợi nhuận cao thường thuộc về các tập đoàn quốc tế. Mô hình đó giúp Thái Lan xây dựng nền công nghiệp quy mô lớn, nhưng chưa tạo ra được nhiều doanh nghiệp công nghệ nội địa có khả năng cạnh tranh toàn cầu.

Báo cáo tháng 9/2026 của Ngân hàng Thế giới nhấn mạnh yêu cầu nâng năng suất thông qua ứng dụng công nghệ, đổi mới sáng tạo, phát triển kỹ năng và gia tăng giá trị nội địa. Để đạt mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2037, tăng trưởng GDP bình quân đầu người theo giá thực tế của Thái Lan cần đạt trung bình 5,4% mỗi năm trong thập niên tới. Đây là một mục tiêu đầy tham vọng khi tốc độ tăng trưởng hiện tại vẫn ở mức thấp.

Bài toán nhân khẩu học khiến nhiệm vụ này thêm khó khăn. Theo dữ liệu của Cơ quan Thống kê Liên Hợp Quốc, tỷ suất sinh của Thái Lan năm 2024 chỉ khoảng 1,2 con trên một phụ nữ, thấp hơn nhiều so với mức sinh thay thế 2,1. Cơ quan Xúc tiến Đầu tư Thái Lan ước tính độ tuổi trung vị của dân số đã lên tới 41 trong năm 2025, trong khi người từ 65 tuổi trở lên chiếm gần 15% dân số.

Dân số già hóa tạo sức ép lên thị trường lao động, tiêu dùng và ngân sách công cùng lúc. Lực lượng lao động tăng chậm khiến doanh nghiệp khó mở rộng sản xuất theo mô hình thâm dụng nhân công. Chi phí chăm sóc người cao tuổi và an sinh xã hội cũng tăng lên. Thái Lan cần cải thiện năng suất trên mỗi lao động trong lúc nguồn nhân lực trẻ ngày càng thu hẹp.

Sức mua trong nước còn chịu ảnh hưởng từ gánh nặng nợ hộ gia đình. Ngân hàng Trung ương Thái Lan ghi nhận tỷ lệ nợ hộ gia đình tương đương 86,8% GDP vào cuối năm 2025, sau khi từng đạt mức cao hơn trong giai đoạn đại dịch. Dù tỷ lệ này đã giảm, dư nợ lớn vẫn hạn chế khả năng chi tiêu của người dân và khiến các tổ chức tài chính thận trọng hơn khi cho vay. Tín dụng tiêu dùng suy yếu tác động trực tiếp đến ô tô, bất động sản và bán lẻ, những ngành có vai trò quan trọng trong nền kinh tế.

Áp lực cạnh tranh đang xuất hiện ngay trong ngành công nghiệp từng tạo nên lợi thế của Thái Lan. Trong nhiều thập niên, các hãng xe Nhật Bản cùng mạng lưới nhà cung cấp nội địa đã xây dựng hệ sinh thái sản xuất động cơ đốt trong quy mô lớn. Sự trỗi dậy của xe điện Trung Quốc đang làm thay đổi cấu trúc này.

BYD, Great Wall Motor và SAIC đã đầu tư vào sản xuất xe điện tại Thái Lan. Theo Reuters, các chương trình ưu đãi của chính phủ thu hút hơn 4 tỉ USD đầu tư vào lĩnh vực này. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các nhà máy mới chưa đồng nghĩa Thái Lan sẽ nắm giữ phần lớn giá trị của ngành công nghiệp xe điện. Pin, động cơ điện, thiết bị điện tử công suất và phần mềm vẫn phụ thuộc nhiều vào các nhà cung cấp Trung Quốc.

Quá trình chuyển đổi đặt hàng trăm doanh nghiệp phụ trợ vào tình thế phải thay đổi năng lực sản xuất đã được xây dựng trong nhiều năm. Một số lĩnh vực như thân xe, ghế, kính và hệ thống dây điện có thể chuyển đổi để phục vụ xe điện. Những nhà cung cấp không kịp nâng cấp công nghệ có nguy cơ mất đơn hàng khi các hãng xe chuyển sang nền tảng sản xuất mới.

Việt Nam cũng đang gia tăng sức ép cạnh tranh. Dòng vốn đầu tư vào điện tử, thiết bị công nghệ và sản xuất xuất khẩu giúp Việt Nam trở thành lựa chọn quan trọng trong chiến lược đa dạng hóa chuỗi cung ứng của các tập đoàn toàn cầu. Thái Lan vẫn có lợi thế về hạ tầng, hệ sinh thái công nghiệp và kinh nghiệm sản xuất. Tuy nhiên, những lợi thế này cần được chuyển hóa thành năng lực công nghệ và năng suất cao hơn để duy trì sức cạnh tranh.

Thái Lan không phải trường hợp duy nhất đối mặt với giới hạn của mô hình tăng trưởng dựa vào vốn ngoại và sản xuất. Thu hút đầu tư, xây dựng khu công nghiệp và mở rộng xuất khẩu có thể tạo ra một giai đoạn phát triển mạnh, nhưng chưa đủ để hình thành năng lực đổi mới sáng tạo trong nước. Khi lợi thế lao động suy giảm và công nghệ thay đổi, những ngành công nghiệp từng đem lại tăng trưởng có thể mất dần sức cạnh tranh.

Nền tảng công nghiệp hiện hữu, mạng lưới thương mại quốc tế và dòng vốn đầu tư vào xe điện, điện tử, năng lượng sạch vẫn đem lại cho Thái Lan những lợi thế đáng kể. Chính sách công nghiệp cần tạo điều kiện để doanh nghiệp nội địa tham gia sâu hơn vào các khâu có giá trị cao. Giáo dục, kỹ năng lao động và môi trường cạnh tranh cũng cần được cải thiện để hỗ trợ quá trình chuyển đổi.

Mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2037 của Ngân hàng Thế giới cho thấy khoảng cách lớn giữa tham vọng và thực tế. Thái Lan từng xây dựng được một nền kinh tế công nghiệp trong một thế hệ, nhưng giai đoạn phát triển tiếp theo đòi hỏi những năng lực khác. Khả năng biến năng lực sản xuất thành năng lực sáng tạo, vốn đầu tư thành năng suất và doanh nghiệp lắp ráp thành những nhà sản xuất cạnh tranh bằng công nghệ sẽ quyết định liệu nền kinh tế từng được kỳ vọng trở thành cường quốc thứ năm của châu Á có thể tìm lại động lực tăng trưởng hay không.