Indonesia, Thái Lan và Philippines dự kiến ký thỏa thuận triển khai cơ chế dự trữ và chia sẻ các sản phẩm dầu mỏ vào ngày 14.11, mở đường cho một mô hình hợp tác an ninh năng lượng mới tại Đông Nam Á. Theo tờ Nikkei Asia, chương trình có thể đi vào hoạt động sớm nhất từ năm 2027, với sự hỗ trợ của Nhật Bản và vai trò điều phối của Viện Nghiên cứu Kinh tế ASEAN và Đông Á (ERIA).

Theo kế hoạch, các cơ sở lưu trữ tại Indonesia và Thái Lan sẽ duy trì nguồn diesel và xăng để cung cấp cho những quốc gia tham gia khi xảy ra gián đoạn nguồn cung. Philippines là một trong những nước đầu tiên dự kiến sử dụng cơ chế này. PNOC Exploration Corporation (PNOC-EC), đơn vị liên kết với Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Philippines, sẽ ký thư bày tỏ ý định với các nhà vận hành kho chứa tại Thái Lan và PT Interport Mandiri Utama của Indonesia bên lề Hội nghị Thượng đỉnh Kinh doanh và Đầu tư ASEAN tại Philippines.

Điểm đáng chú ý của sáng kiến nằm ở cơ chế vé quyền mua, hay ticket-based system. Các quốc gia hoặc doanh nghiệp tham gia sẽ trả phí trước để có quyền mua một lượng nhiên liệu xác định từ những kho dự trữ đặt tại nước khác khi xuất hiện tình huống khẩn cấp. Trong thời gian bình thường, đơn vị vận hành vẫn có thể kinh doanh lượng nhiên liệu này theo cơ chế thương mại. Khi xảy ra khủng hoảng, những bên đã mua vé sẽ được ưu tiên tiếp cận nguồn hàng theo quyền đã đăng ký.

Mô hình này đã được áp dụng tại Liên minh châu Âu và một số thị trường khác, nhưng chưa từng được triển khai ở quy mô ASEAN. Giá vé, khối lượng nhiên liệu được bảo đảm và các điều kiện kích hoạt quyền mua vẫn cần được các bên thống nhất. Lào và Đông Timor cũng đang cân nhắc tham gia, trong khi mục tiêu dài hạn là mở rộng cơ chế ra toàn khu vực và bổ sung dầu thô vào danh mục dự trữ.

Sáng kiến được thúc đẩy sau khi chiến tranh Iran bùng phát vào tháng 2.2026, gây gián đoạn các tuyến vận chuyển dầu và làm gia tăng rủi ro thiếu hụt nhiên liệu tại châu Á. Eo biển Hormuz, tuyến hàng hải quan trọng kết nối các nhà sản xuất dầu ở Trung Đông với thị trường quốc tế, trở thành một trong những điểm dễ tổn thương nhất của chuỗi cung ứng năng lượng. Theo số liệu được Nikkei Asia dẫn lại, khoảng 80% lượng dầu thô và sản phẩm dầu mỏ đi qua tuyến đường này được vận chuyển đến châu Á.

Philippines chịu rủi ro lớn do phụ thuộc đáng kể vào nguồn dầu nhập khẩu từ Trung Đông. Tổng thống Ferdinand Marcos Jr. từng ban bố tình trạng khẩn cấp quốc gia về năng lượng vào tháng 3, sau khi xung đột leo thang. Tình trạng này buộc Manila đẩy nhanh các kế hoạch xây dựng kho dự trữ chiến lược và tìm kiếm thêm đối tác cung ứng.

Reuters ngày 28.10 dẫn lời Bộ trưởng Năng lượng Philippines Sharon Garin cho biết nước này đang đàm phán với Saudi Arabia, Nga, Mỹ, Nhật Bản, Kuwait, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Australia về khả năng lưu trữ dầu. Chính phủ Philippines dự kiến xây dựng bồn chứa dầu đầu tiên thuộc sở hữu nhà nước tại Bataan vào năm 2027. Cơ sở này sẽ bổ sung cho lượng dầu dự trữ hiện có tại các kho tư nhân.

Theo bà Garin, lượng nhiên liệu tồn kho của Philippines khi đó tương đương khoảng 55 ngày tiêu thụ, cao hơn mức dự trữ tối thiểu 15 ngày theo quy định. Chính phủ đang nắm giữ khoảng 1 triệu thùng dầu tại các cơ sở tư nhân và đặt mục tiêu từng bước nâng lượng dự trữ chiến lược lên mức tương đương 60 ngày nhu cầu, chia tương đối đều giữa dầu thô và nhiên liệu thành phẩm. Nhu cầu tiêu thụ sản phẩm dầu mỏ bình quân của nước này vào tháng 5 đạt khoảng 490.600 thùng mỗi ngày.

Các kế hoạch dự trữ của Manila còn chịu áp lực từ triển vọng thời tiết. Bộ Năng lượng Philippines dự báo hiện tượng El Niño có thể khiến sản lượng thủy điện giảm khoảng 60% và điện mặt trời giảm 20% trong nửa đầu năm 2027. Chính phủ đang tính đến việc tăng sản lượng điện từ các nhà máy chạy bằng diesel và khí đốt để bù đắp phần thiếu hụt, trong bối cảnh nhu cầu điện tiếp tục tăng. Điều này có thể khiến nhu cầu nhiên liệu của Philippines chịu thêm sức ép trong giai đoạn tới.

Mối quan tâm về dự trữ dầu mỏ cũng đang lan rộng trong ASEAN. Tại cuộc họp Bộ trưởng Năng lượng ASEAN lần thứ 44 tổ chức ở Philippines hồi tháng 10, các nước thành viên nhấn mạnh yêu cầu tăng cường chia sẻ thông tin, đa dạng hóa nguồn cung và phối hợp ứng phó trước nguy cơ gián đoạn dầu khí. Philippines từng cho biết Indonesia, Singapore, Malaysia, Thái Lan và Việt Nam đã bày tỏ sự ủng hộ đối với ý tưởng xây dựng kho dự trữ dầu khu vực.

Tuy nhiên, cơ chế dự trữ chung đang được xúc tiến cần được phân biệt với Thỏa thuận khung ASEAN về An ninh Dầu mỏ (ASEAN Framework Agreement on Petroleum Security - APSA). Thỏa thuận này được các nước ASEAN ký lại vào tháng 10.2025, kế thừa khuôn khổ hợp tác từ năm 2009, nhằm thiết lập nguyên tắc hỗ trợ lẫn nhau khi một thành viên đối mặt với tình trạng thiếu hụt dầu mỏ. Theo ASEAN Centre for Energy, đến cuối tháng 10.2026, mới có 6 trong tổng số 11 thành viên hoàn tất phê chuẩn thỏa thuận. APSA chỉ có hiệu lực sau khi nhận đủ văn kiện phê chuẩn của 10 nước và thêm 90 ngày kể từ thời điểm đó.

Theo cơ chế APSA, các thành viên sẽ nỗ lực cung cấp lượng dầu tương đương 10% nhu cầu thông thường của quốc gia gặp khủng hoảng, trên cơ sở thỏa thuận thương mại. Tuy nhiên, việc hỗ trợ mang tính tự nguyện, không tạo ra nghĩa vụ cung cấp nhiên liệu vô điều kiện. Quốc gia đề nghị hỗ trợ cũng phải triển khai các biện pháp hạn chế nhu cầu trước khi kích hoạt cơ chế trong trường hợp thiếu hụt nghiêm trọng. ASEAN Centre for Energy xác định tình trạng khẩn cấp là khi nguồn cung thấp hơn ít nhất 10% nhu cầu thông thường và kéo dài tối thiểu 30 ngày liên tiếp.

Giám đốc điều hành ASEAN Centre for Energy Razib Dawood nhận định cuộc khủng hoảng năng lượng năm 2026 cho thấy giới hạn của cơ chế chia sẻ hiện tại. Khi nhiều nước cùng chịu sức ép nguồn cung, lượng nhiên liệu dư thừa để hỗ trợ các thành viên khác sẽ rất hạn chế. Theo ông, cơ chế này phù hợp hơn trong trường hợp một hoặc hai quốc gia gặp khó khăn trong khi những nước còn lại vẫn có nguồn cung ổn định.

Nhật Bản đang đóng vai trò thúc đẩy một mô hình hợp tác bổ sung nhằm giải quyết điểm yếu đó. ERIA, tổ chức nghiên cứu có trụ sở tại Indonesia và được thành lập với sự hỗ trợ của Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản, đã nghiên cứu khả năng thiết lập cơ chế dự trữ chung cho Đông Nam Á. Tại hội thảo về an ninh năng lượng và tăng trưởng xanh ở Jakarta ngày 6.11, ERIA tiếp tục đề xuất kết hợp ba hình thức: dự trữ quốc gia, dự trữ theo hạn mức tại các cơ sở thương mại và kho dự trữ chung giữa các nước.

Nghiên cứu của ERIA ước tính mô hình hợp tác duy trì lượng dự trữ dùng chung tương đương khoảng 30 ngày có thể giúp ASEAN tiết kiệm khoảng 610 triệu USD mỗi năm so với phương án chủ yếu dựa vào kho dự trữ riêng của từng quốc gia. Một hệ thống được quản lý hiệu quả còn có thể hạn chế thiệt hại kinh tế do gián đoạn nguồn cung, với lợi ích ước tính khoảng 8,6 tỉ USD mỗi năm cho toàn khu vực. Đây là các ước tính theo mô hình nghiên cứu, chưa phải khoản tiết kiệm đã được hiện thực hóa.

Đối với Nhật Bản, việc củng cố năng lực dự trữ tại Đông Nam Á còn gắn với lợi ích của các doanh nghiệp đang hoạt động trong khu vực. Theo Nikkei Asia, tình trạng thiếu hụt nguồn cung sau các cuộc tấn công của Mỹ vào Iran từng khiến những lô hàng thiết bị lọc máu và thiết bị y tế bị chậm trễ. Bảo đảm nguồn cung nhiên liệu ổn định sẽ giúp các doanh nghiệp Nhật Bản duy trì hoạt động sản xuất, logistics và phân phối trong những tình huống khẩn cấp.

Nhật Bản cũng đang mở rộng hợp tác lưu trữ năng lượng với các đối tác trong khu vực. Reuters cho biết Saudi Arabia đã đạt thỏa thuận ban đầu để lưu trữ dầu thô tại hệ thống hang đá ngầm ở Singapore từ năm 2027. Đây là một thỏa thuận lưu trữ riêng, không thuộc cơ chế dự trữ chung ASEAN, nhưng cho thấy vai trò ngày càng lớn của Singapore và các trung tâm lưu trữ tại Đông Nam Á trong chiến lược bảo đảm an ninh năng lượng của những nhà cung cấp và tiêu thụ dầu lớn.

Thách thức lớn nhất đối với kế hoạch dự trữ chung vẫn nằm ở hạ tầng, chi phí và sự phối hợp giữa các chính phủ. Nhiều quốc gia ASEAN hiện dựa chủ yếu vào lượng nhiên liệu tồn kho của doanh nghiệp tư nhân để bảo đảm nguồn cung. Việc xây dựng thêm bồn chứa, duy trì hàng tồn kho và xác định quyền tiếp cận trong khủng hoảng đòi hỏi cơ chế tài chính cũng như quy định pháp lý rõ ràng. Mỗi quốc gia còn có mức độ phụ thuộc nhập khẩu, cơ cấu tiêu thụ và khả năng lưu trữ khác nhau.

IEA cho biết tại hội thảo khu vực tổ chức ở Bangkok ngày 14-15.10, đại diện của chín quốc gia ASEAN đã thảo luận về những lỗ hổng trong hệ thống dự trữ khẩn cấp và khả năng hợp tác xuyên biên giới. Indonesia, Malaysia, Philippines và Thái Lan đều cho biết đang nghiêm túc xem xét tăng cường năng lực dự trữ. Đây là dấu hiệu cho thấy vấn đề an ninh dầu mỏ đang trở thành ưu tiên chung của khu vực sau những gián đoạn nguồn cung trong năm nay.

Việc Indonesia, Thái Lan và Philippines tiến tới ký thỏa thuận là bước khởi đầu cụ thể cho tham vọng đó. Tuy nhiên, hiệu quả của sáng kiến sẽ phụ thuộc vào khả năng chuyển các cam kết về quyền mua nhiên liệu thành nguồn cung thực tế, có thể tiếp cận nhanh khi khủng hoảng xảy ra. Với một khu vực vẫn phụ thuộc lớn vào dầu nhập khẩu và các tuyến vận tải quốc tế, năng lực dự trữ và phối hợp ứng phó sẽ ngày càng ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng duy trì hoạt động kinh tế.