Việt Nam ghi nhận thặng dư thương mại tháng 10 tăng lên hơn 5 lần so với tháng trước, trong lúc xuất khẩu của nhiều nền kinh tế châu Á tiếp tục tăng mạnh nhờ nhu cầu thiết bị và linh kiện phục vụ trí tuệ nhân tạo (AI). Động lực này đang tạo thêm dư địa cho các trung tâm sản xuất trong khu vực, trong đó có Việt Nam, khi các tập đoàn công nghệ mở rộng đầu tư và điều chỉnh chuỗi cung ứng.

Tuy nhiên, sự bùng nổ của AI cũng làm lộ rõ một vấn đề khác: chuỗi sản xuất công nghệ vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn cung nguyên liệu chiến lược từ Trung Quốc. Việc Bắc Kinh siết xuất khẩu vonfram đang gây thiếu hụt vật liệu sản xuất mũi khoan siêu nhỏ, một công cụ thiết yếu để chế tạo bảng mạch in và đế chip. Diễn biến này đặt ra bài toán về khả năng tiếp cận nguyên liệu, chi phí sản xuất và vị trí của các doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi cung ứng đang thay đổi.

Xuất khẩu hưởng lợi từ làn sóng AI

Trong 10 tháng đầu năm 2026, Mỹ tiếp tục là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam. Thặng dư thương mại với nền kinh tế lớn nhất thế giới tăng 26% so với cùng kỳ năm trước, trong khi thâm hụt thương mại với Trung Quốc tăng 43% do Việt Nam nhập khẩu từ thị trường này nhiều hơn xuất khẩu sang đó.

Riêng tháng 10, thặng dư thương mại của Việt Nam tăng mạnh so với tháng trước, phản ánh nỗ lực thúc đẩy xuất khẩu của Chính phủ trong mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai chữ số năm nay. Diễn biến này xuất hiện cùng thời điểm nhiều nền kinh tế châu Á ghi nhận kết quả thương mại tích cực, nhờ nhu cầu thiết bị công nghệ và linh kiện liên quan đến AI.

Đài Loan là một trong những bên hưởng lợi lớn nhất từ làn sóng đầu tư này. Xuất khẩu của hòn đảo tăng gần 61% trong tháng 9, đạt kỷ lục hơn 87 tỉ USD. Đài Loan cũng ghi nhận quý tăng trưởng kinh tế hai chữ số thứ tư liên tiếp, chuỗi tăng trưởng dài nhất trong gần 39 năm, nhờ nhu cầu chip AI, linh kiện và thiết bị liên quan.

Nơi đặt trụ sở của nhiều nhà cung cấp quan trọng cho Nvidia và Apple, Đài Loan giữ vai trò ngày càng lớn trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu. Sức tăng trưởng xuất khẩu của hòn đảo phản ánh quy mô đầu tư vào hạ tầng AI, từ chip xử lý, máy chủ đến các thiết bị kết nối và linh kiện phụ trợ.

Thái Lan và Hàn Quốc cũng ghi nhận xuất khẩu tăng trưởng tích cực. Kim ngạch xuất khẩu của Thái Lan tăng 24% trong tháng 9, trong khi hoạt động xuất khẩu của Hàn Quốc tiếp tục duy trì tốc độ tăng mạnh trong tháng 10. Theo Cục Phân tích Chính sách Kinh tế Hà Lan, khối lượng thương mại hàng hóa toàn cầu đạt mức cao kỷ lục trong tháng 8, với các nền kinh tế mới nổi tại châu Á đóng vai trò dẫn dắt.

Sự mở rộng thương mại đang kéo theo thay đổi trong hoạt động vận tải. Các hãng container lớn như Cosco, Maersk và Ocean Network Express phân bổ lại năng lực vận chuyển sang những tuyến nội Á, khi căng thẳng thương mại Mỹ Trung tiếp tục thúc đẩy doanh nghiệp điều chỉnh chuỗi cung ứng. Xuất khẩu của Trung Quốc sang Đông Nam Á cũng được dự báo có triển vọng tăng trưởng mạnh sau năm 2026.

Với Việt Nam, xu hướng này mở ra cơ hội thu hút thêm đơn hàng và đầu tư sản xuất. Tuy nhiên, tăng trưởng xuất khẩu cũng cần được nhìn cùng cơ cấu thương mại: Mỹ tiếp tục là thị trường tiêu thụ lớn, trong khi Trung Quốc giữ vai trò quan trọng trong nguồn cung nguyên liệu, máy móc và linh kiện đầu vào.

Vonfram và rủi ro phía sau chuỗi cung ứng

Một trong những nguyên liệu cho thấy rõ mức độ phụ thuộc của ngành công nghệ vào Trung Quốc là vonfram. Kim loại này được sử dụng để sản xuất carbide vonfram, vật liệu có độ cứng cao dùng trong các dụng cụ cắt và khoan chính xác. Trong chuỗi sản xuất chip AI, mũi khoan siêu nhỏ làm từ vật liệu này được dùng để tạo các lỗ cực nhỏ trên bảng mạch in (PCB) và đế chip, qua đó kết nối điện giữa nhiều lớp vật liệu.

Nhu cầu đối với mũi khoan tăng nhanh khi PCB và đế chip ngày càng phức tạp. Các thiết kế mới có nhiều lớp hơn, sử dụng vật liệu cứng hơn và đòi hỏi độ chính xác cao hơn. Sự phát triển của các hệ thống tính toán AI khiến yêu cầu kỹ thuật đối với những linh kiện này tiếp tục tăng, trong lúc bản thân PCB và đế chip cũng đối mặt với tình trạng thiếu hụt nguồn cung.

Theo Nikkei Asia, các biện pháp kiểm soát xuất khẩu vonfram của Trung Quốc đang ảnh hưởng đến những nhà máy tinh luyện tại Nhật Bản, Đài Loan, Mỹ và châu Âu. Một số nhà sản xuất PCB đã phải chuyển sang sử dụng mũi khoan hoặc vật liệu từ doanh nghiệp Trung Quốc do các nhà cung cấp truyền thống thiếu nguyên liệu. Giá mũi khoan đã tăng gấp nhiều lần trong năm nay, theo nguồn tin trong ngành.

Trung Quốc hiện chiếm khoảng 79% sản lượng vonfram toàn cầu năm 2025, theo Cục Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS). Nước này cũng giữ vị trí thống trị trong các công đoạn tinh luyện và sản xuất bột vonfram, khiến những doanh nghiệp có năng lực chế tạo vật liệu tiên tiến tại Nhật Bản, Mỹ và châu Âu vẫn phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu Trung Quốc.

Giá ammonium paratungstate (APT), một dạng vonfram trung gian được sử dụng làm cơ sở tham chiếu trên thị trường, đã tăng từ khoảng 212.750 nhân dân tệ mỗi tấn vào tháng 2.2025 lên hơn 530.000 nhân dân tệ trong tuần đầu tháng 11.2026, theo dữ liệu của Shanghai Metals Market. Một lãnh đạo doanh nghiệp sản xuất mũi khoan cho biết giá APT bên ngoài Trung Quốc có thể cao gấp ba lần mức giá trong nước.

Các doanh nghiệp Trung Quốc đang có lợi thế nhờ khả năng tiếp cận nguyên liệu. Guangdong Dtech Technology ghi nhận doanh thu quý 7 đến tháng 9 tăng gần 180%, lợi nhuận ròng tăng hơn 280%. China Tungsten and Hightech Materials, nhà cung cấp carbide vonfram lớn của Trung Quốc, cũng báo cáo doanh thu 9 tháng đầu năm 2026 tăng 85% so với cùng kỳ.

Trong khi đó, các nhà cung cấp tại Nhật Bản và Đài Loan dù hưởng lợi từ nhu cầu mũi khoan tăng mạnh vẫn chịu sức ép chi phí. Một số doanh nghiệp thậm chí đang thử nghiệm vật liệu từ Trung Quốc hoặc cân nhắc xây dựng cơ sở sản xuất tại thị trường này để giảm tác động từ các hạn chế xuất khẩu.

Vị trí của Việt Nam trong cuộc đua nguyên liệu

Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia có tài nguyên vonfram đáng kể bên cạnh Trung Quốc, Kazakhstan, Triều Tiên, Australia và Áo. Đây là một lợi thế tiềm năng khi các nền kinh tế lớn tìm cách đa dạng hóa nguồn cung kim loại chiến lược, giảm phụ thuộc vào một thị trường đang kiểm soát phần lớn sản lượng toàn cầu.

Tuy nhiên, tài nguyên trong lòng đất chưa đồng nghĩa với khả năng thay thế nguồn cung Trung Quốc. Chuỗi giá trị vonfram còn bao gồm khai thác, tuyển quặng, tinh luyện, sản xuất bột kim loại và chế tạo carbide vonfram đạt tiêu chuẩn công nghiệp. Các khâu sau khai thác đòi hỏi công nghệ, vốn đầu tư và khách hàng công nghiệp có yêu cầu kỹ thuật cao.

Trường hợp các nhà sản xuất mũi khoan Nhật Bản và Đài Loan cho thấy ngay cả những doanh nghiệp có năng lực công nghệ cũng khó tránh tác động khi nguồn nguyên liệu đầu vào bị hạn chế. Việc chuyển sang nhà cung cấp mới còn kéo theo quá trình thử nghiệm vật liệu, đánh giá chất lượng và điều chỉnh quy trình sản xuất. Trong lĩnh vực linh kiện chính xác, những thay đổi này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu suất và độ ổn định của sản phẩm.

Đối với Việt Nam, cơ hội từ vonfram vì vậy nằm ở khả năng tham gia sâu hơn vào các công đoạn chế biến và cung ứng vật liệu cho ngành công nghệ, thay vì chỉ dựa vào lợi thế tài nguyên. Nhu cầu tăng đối với linh kiện AI tại châu Á có thể tạo thị trường cho những nhà cung cấp nguyên liệu và vật liệu công nghiệp có khả năng đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế.

Dù vậy, sự phụ thuộc thương mại hiện nay cho thấy quá trình này sẽ không đơn giản. Thặng dư với Mỹ tăng mạnh trong khi thâm hụt với Trung Quốc mở rộng phản ánh hai vai trò khác nhau của các thị trường trong nền kinh tế Việt Nam: một bên là đầu ra xuất khẩu lớn, bên còn lại là nguồn cung quan trọng cho sản xuất.

Làn sóng AI đang thúc đẩy thương mại và đầu tư công nghệ tại châu Á, nhưng cũng làm gia tăng giá trị chiến lược của những nguyên liệu nằm sâu trong chuỗi cung ứng. Khả năng tận dụng nguồn tài nguyên vonfram, phát triển năng lực chế biến và giảm rủi ro đầu vào sẽ ảnh hưởng đến mức độ Việt Nam tham gia được vào giai đoạn tiếp theo của chuỗi sản xuất AI.