Khối tài sản của những người giàu đứng sau một số doanh nghiệp lớn nhất Indonesia đã giảm tổng cộng gần 57 tỉ USD kể từ khi tổ chức cung cấp chỉ số MSCI Inc. cảnh báo hồi tháng 1 về khả năng hạ hạng thị trường chứng khoán nước này, châm ngòi cho làn sóng bán tháo mạnh.

Theo Chỉ số Tỉ phú Bloomberg, tổng tài sản của năm nhà tài phiệt hoặc thành viên gia đình họ giảm còn 71,6 tỉ USD tính đến ngày 22.10. Toàn bộ phần tài sản tăng thêm trong bốn năm qua đã bị xóa sạch. Chỉ số chứng khoán chính của Indonesia lao dốc 38% từ đầu năm, diễn biến kém nhất trong hơn 90 chỉ số được Bloomberg theo dõi.

Sự sụt giảm này cho thấy những khối tài sản gắn với chứng khoán Indonesia đã phình to rồi co lại nhanh chóng như thế nào khi MSCI tiến hành rà soát. MSCI cảnh báo Indonesia có nguy cơ mất tư cách thị trường mới nổi, kéo theo khả năng bị loại khỏi các chỉ số toàn cầu và làm dấy lên lo ngại dòng vốn ngoại rút đi.

“Phần lớn tài sản của họ là tài sản trên giấy,” Rayenda Khresna Brahmana, giảng viên tài chính và phân tích kinh doanh tại đại học Deakin Lancaster Indonesia, nhận định về giới tài phiệt hàng đầu nước này. Ông cho rằng việc xếp Indonesia vào nhóm thị trường độc lập là xác đáng nếu nước này không đạt đủ tiến bộ trong cải thiện tính minh bạch của thị trường.

Người có tài sản sụt giảm mạnh nhất là Prajogo Pangestu, nhà sáng lập công ty hóa dầu PT Barito Pacific. Khối tài sản của ông đã giảm hơn 60% kể từ ngày 27.1, thời điểm MSCI lần đầu cảnh báo khả năng hạ hạng. Ông vẫn là người giàu thứ hai Indonesia với tài sản ròng khoảng 15 tỉ USD. Trong tháng này, Indonesia công bố các khoản phạt tổng cộng khoảng 117 triệu USD liên quan đến hành vi thao túng thị trường, trong đó có các vụ việc liên quan đến PT Barito Renewables Energy và PT Petrindo Jaya Kreasi, hai doanh nghiệp có liên hệ với Pangestu.

Người phát ngôn Barito Pacific dẫn lại tuyên bố của Barito Renewables rằng công ty tôn trọng quyết định của cơ quan quản lý Indonesia, nhưng không bình luận về biến động tài sản của Pangestu. Đại diện văn phòng quản lý tài sản gia đình ông không phản hồi đề nghị bình luận.

Budi Hartono, người nắm quyền kiểm soát tập đoàn thuốc lá Djarum Group và là cổ đông lớn của PT Bank Central Asia, ghi nhận tài sản giảm hơn 5 tỉ USD, tương đương 31% giá trị tài sản ròng. Tài sản của các thành viên còn lại trong gia đình Hartono giảm khoảng 5 tỉ USD.

Theo nguyên tắc chung, gia đình Hartono không bình luận về các ước tính tài sản ròng của bên thứ ba, bao gồm chỉ số Tỉ phú Bloomberg, đại diện gia đình Mutiara Diah Asmara cho biết.

Ông trùm ngành than Low Tuck Kwong cũng ghi nhận tài sản ròng giảm 54%, còn khoảng 10 tỉ USD. Mức giảm này diễn ra sau khi ông và con gái Elaine bán khoảng 30% cổ phần PT Bayan Resources trong tháng này, với giá thấp hơn hơn 80% so với giá đóng cửa phiên liền trước.

Giao dịch cổ phiếu doanh nghiệp than này làm nổi bật vấn đề cốt lõi khiến MSCI cân nhắc hạ hạng thị trường: lượng cổ phiếu tự do chuyển nhượng hạn chế của nhiều doanh nghiệp niêm yết tại Jakarta và những biến động tài sản lớn mà tình trạng này có thể gây ra. Bayan Resources và Quỹ Low Tuck Kwong không phản hồi đề nghị bình luận.

“Tài sản trên giấy phình to không phải hiện tượng riêng của Indonesia. Nhưng điều này đặc biệt quan trọng tại Indonesia do cách vận hành của hệ thống kinh tế chính trị, nơi tài sản trên giấy có thể chuyển hóa thành quyền lực kinh tế thực sự,” Vedi Hadiz, giáo sư nghiên cứu xã hội học chính trị tại Đại học Melbourne, nhận định. Ông cho rằng trường hợp Bayan đáng chú ý vì phơi bày khoảng cách giữa giá trị tài sản tính theo thị giá và số tiền người khác thực sự sẵn sàng trả cho lượng cổ phiếu tạo nên khối tài sản đó.

Một tỉ phú khác, Sukanto Tanoto, chịu mức sụt giảm tài sản nhỏ hơn và không được tính vào thống kê này, do tài sản của ông chủ yếu đến từ tập đoàn sản xuất chưa niêm yết Royal Golden Eagle. RGE có hoạt động kinh doanh gỗ và dầu cọ quy mô lớn tại Indonesia, đồng thời tham gia chuỗi sản xuất các mặt hàng tiêu dùng như dầu gội Head & Shoulders. Royal Golden Eagle từ chối bình luận.

Theo Jason Gozali, trưởng bộ phận nghiên cứu tại ứng dụng giao dịch Pluang, câu chuyện MSCI là lời cảnh tỉnh với một thị trường chứng khoán nơi sự khan hiếm cổ phiếu và lượng cổ phiếu tự do chuyển nhượng hạn chế có sức chi phối lớn hơn các yếu tố nền tảng của doanh nghiệp trong định giá. Ông cho rằng nỗ lực của sở giao dịch nhằm loại các doanh nghiệp có cơ cấu sở hữu quá tập trung khỏi chỉ số tham chiếu sẽ mở đường cho nhóm cổ phiếu blue-chip tỏa sáng.

MSCI đang cân nhắc phương án thực chất tương đương hạ hai bậc đối với Indonesia: bỏ qua nhóm thị trường cận biên và chuyển thẳng quốc gia Đông Nam Á này xuống nhóm thị trường độc lập.

“Câu chuyện MSCI phản ánh cấu trúc thị trường, chứ không phản ánh nền kinh tế Indonesia,” Gozali nói.