Trong nhiều năm, nhiều doanh nhân Trung Quốc cùng áp dụng một chiến lược để bảo vệ tài sản trước cơ quan thuế: xây dựng doanh nghiệp thành công trong nước, niêm yết trên sàn chứng khoán quốc tế và giữ hàng tỉ USD ở nước ngoài.

Cách làm này không còn khả thi sau khi nhà chức trách thông báo hồi tháng 7 sẽ bắt đầu thực thi mức thuế 20% đối với thu nhập từ các quỹ tín thác ở nước ngoài của cá nhân cư trú thuế tại Trung Quốc. Những người có khoản thu nhập này được tính toán, kê khai và nộp thuế chậm nhất vào ngày 22.10 mà không bị phạt.

Theo Bloomberg Billionaires Index, tám người thuộc nhóm 500 người giàu nhất thế giới cùng những người thụ hưởng tài sản của họ nằm trong số có thể chịu ảnh hưởng lớn nhất. Hồ sơ công bố với các sàn chứng khoán cho thấy những tài phiệt này nắm giữ cổ phần niêm yết tại các doanh nghiệp có hoạt động đáng kể ở Trung Quốc thông qua các quỹ tín thác ở nước ngoài.

Chính phủ Trung Quốc chưa công khai nêu tên bất kỳ cá nhân nào. Hiện chưa rõ có ai trong số các tỉ phú này phải nộp thuế đối với thu nhập phát sinh từ các quỹ tín thác ở nước ngoài, hay đã được yêu cầu thực hiện nghĩa vụ đó hay chưa. Theo tính toán của Bloomberg dựa trên hồ sơ công bố theo quy định, số cổ phần họ nắm giữ có tổng giá trị khoảng 140,2 tỉ USD tính đến thứ Sáu. Trong từng trường hợp, đây đều là tài sản lớn nhất của cá nhân hoặc gia đình đó.

Tám tỉ phú này đã sáng lập một số doanh nghiệp nổi tiếng nhất Trung Quốc và đăng ký các quỹ tín thác tại những thiên đường thuế như quần đảo Virgin thuộc Anh và quần đảo Cayman. Trong số đó có William Ding, người điều hành hãng phát triển trò chơi điện tử NetEase và nắm giữ khoảng 37 tỉ USD ở nước ngoài, cùng Colin Huang, nhà sáng lập tập đoàn thương mại điện tử PDD Holdings, với 29 tỉ USD bên ngoài Trung Quốc.

Người phát ngôn của hãng sản xuất nhôm China Hongqiao Group cho biết việc liên hệ nhà sáng lập Zhang Bo và ban lãnh đạo công ty với những thay đổi trong chính sách thuế “là không có cơ sở và gây hiểu lầm.” Đại diện bảy công ty còn lại không phản hồi đề nghị bình luận.

Phần lớn tài sản ở nước ngoài được tích lũy từ các khoản đầu tư thực hiện trước khi những công ty này phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) tại Mỹ hoặc Hong Kong. Một số doanh nghiệp, như PDD và Pop Mart, đã tăng mạnh về giá trị kể từ khi lên sàn, mang lại cho các nhà sáng lập hàng tỉ USD trên sổ sách.

Kevin Woo, luật sư thành viên tại hãng luật Ince & Co Hong Kong, cho biết đợt siết thu thuế tác động mạnh hơn đến các quỹ tín thác nắm giữ tài sản tích lũy từ lâu.

“Giá trị tài sản tăng lên rất lớn sau khi công ty lên sàn,” ông nói. Những khách hàng tiềm năng có doanh nghiệp niêm yết từ lâu “đang tìm những luật sư có cách tiếp cận sáng tạo, có thể tái cấu trúc quỹ tín thác thay vì chỉ nêu các quy định.” Ông đề cập đến các cuộc trao đổi của mình với khách hàng, không phải tám tỉ phú được Bloomberg xác định.

Đợt đẩy mạnh thu thuế là bước tiếp nối chiến dịch “thịnh vượng chung” của chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, vốn bao gồm việc siết quản lý các tập đoàn công nghệ lớn trong nước và cắt giảm lương trong ngành ngân hàng. Dù một số biện pháp hạn chế đã được nới lỏng trong vài năm qua, tình trạng suy yếu kéo dài của thị trường bất động sản vẫn giáng đòn nặng nề vào tài chính chính quyền địa phương, thúc đẩy việc tìm kiếm những nguồn thu khác.

“Họ cần tối ưu hóa nguồn thu ở cả cấp địa phương lẫn trung ương và đang xem xét tài sản ở nước ngoài như một kênh để làm điều đó,” Carlos Casanova, chuyên gia kinh tế cấp cao phụ trách châu Á tại Union Bancaire Privee, cho biết.

Theo những người am hiểu vấn đề trao đổi hồi đầu năm nay, Trung Quốc đã bắt đầu hạn chế các đợt IPO của doanh nghiệp đăng ký thành lập ở nước ngoài, hình thức có thể mang lại một số lợi ích về thuế. Các chuyên gia tư vấn tài sản và luật sư hiện hỗ trợ các gia đình rà soát lịch sử những cấu trúc sở hữu tài sản ở nước ngoài, từ thời điểm tài sản lần đầu được chuyển vào quỹ tín thác, để tính toán thu nhập phát sinh kể từ đó.

“Với những gia đình có cấu trúc sở hữu đã tồn tại nhiều năm, việc này có thể đòi hỏi khối lượng công việc rất lớn,” Kylie Luo, người đứng đầu bộ phận tư vấn quản lý tài sản tại BDO Tax Advisory, cho biết.

Theo bà Luo, một số gia đình đang tìm cách đơn giản hóa việc tổ chức tài sản và tài chính ở nước ngoài, trong khi những gia đình khác cân nhắc tái cấu trúc hoặc chấm dứt một số cơ chế hiện có. “Chúng tôi cũng ghi nhận nhiều mô hình văn phòng quản lý tài sản gia đình được thành lập hơn trong năm nay,” bà nói.

Chưa ai trong số tám tỉ phú công khai cho biết liệu họ có phải điều chỉnh để đáp ứng thay đổi trong quy định thuế hay không, hoặc đang thực hiện việc đó như thế nào.

Tuy nhiên, một số nhà sáng lập khác đã tìm đến nhà đầu tư để huy động tiền nộp thuế. Theo những người am hiểu vấn đề từng chia sẻ trước đó, các doanh nhân đứng sau chuỗi nhà hàng lẩu Haidilao International Holding và ứng dụng tuyển dụng Kanzhun đã bán tổng cộng hàng trăm triệu USD cổ phiếu để đáp ứng yêu cầu thực thi thuế mới.

Chưa rõ các quy định mới sẽ bổ sung bao nhiêu tiền cho ngân sách Trung Quốc, một phần vì chưa có dữ liệu công khai về số thuế từng người phải nộp. Các cá nhân giàu có cũng vẫn có thể thương lượng về số thuế cuối cùng.

Dù vậy, khó có ai hoàn toàn tránh được nghĩa vụ nộp thuế. Trung Quốc áp thuế cả với những người đã có hộ chiếu nước ngoài, như nhà sáng lập Haidilao, nếu phần lớn thu nhập của họ vẫn đến từ nước này.

“Ai cũng bị sốc,” Linda Bai, luật sư thành viên tại hãng luật Dentons Rodyk, cho biết. Bà từng tư vấn cho giới siêu giàu Trung Quốc về việc lập quỹ tín thác phục vụ mục đích thuế. Theo bà Bai, nhiều khách hàng ban đầu bất ngờ nhưng nhanh chóng chuẩn bị tiền nộp thuế và tìm hiểu các chi tiết kỹ thuật, chẳng hạn những khoản chi phí nào có thể được khấu trừ. Bà từ chối nêu tên các khách hàng này.

Bà Bai cho biết họ nhận ra nhà chức trách có thể đối chiếu thông tin từ hồ sơ IPO công khai hoặc thông báo mua bán doanh nghiệp để xác định số thuế phải nộp. “Không thể né tránh được,” bà nói.

Với sự hỗ trợ của Venus Feng và Diana Li