Indonesia đã mất nhiều thập kỷ để khẳng định vị thế là một trong những thị trường mới nổi quan trọng nhất thế giới. Giờ đây quốc gia này, một nền kinh tế lớn nhất Đông Nam Á với tổng sản phẩm quốc nội khoảng 1,5 nghìn tỉ USD, có nguy cơ đánh mất vị thế ấy, qua đó đe dọa hàng tỉ USD vốn đầu tư nước ngoài.

Tháng 1, nhà cung cấp chỉ số MSCI Inc. cảnh báo họ có thể hạ phân loại thị trường cổ phiếu Indonesia từ "mới nổi" xuống "cận biên". Những phân loại này góp phần quyết định cách các nhà đầu tư toàn cầu phân bổ hàng nghìn tỉ USD giữa các thị trường, đồng thời ảnh hưởng đến mức độ dễ dàng trong việc chính phủ và doanh nghiệp huy động vốn. Cảnh báo này làm rõ những lo ngại tồn tại từ lâu về mức độ tập trung sở hữu và tính toàn vẹn của thị trường cổ phiếu Indonesia, châm ngòi cho một trong những đợt bán tháo nghiêm trọng nhất trên thị trường chứng khoán nước này.

Giờ đây, MSCI đang cân nhắc một bước đi còn mạnh tay hơn. Vào giữa tháng 10, tổ chức này cho biết việc hạ Indonesia xuống nhóm thị trường cận biên có thể chưa phản ánh đầy đủ mức độ nghiêm trọng của những vấn đề trên thị trường nước này, đồng thời nói rằng họ đang xem xét phân loại Indonesia thành một thị trường độc lập. Điều đó sẽ loại Indonesia khỏi toàn bộ các chỉ số toàn cầu lớn của MSCI.

Động thái này sẽ đưa Indonesia vào cùng nhóm với Argentina, Lebanon và Palestine, những thị trường cũng mang phân loại như vậy, đồng thời biến Indonesia thành thị trường độc lập đầu tiên tại châu Á. MSCI dự kiến đưa ra quyết định vào giữa năm 2027.

"Trạng thái thị trường độc lập" là gì?

Các nhà cung cấp chỉ số toàn cầu như MSCI và FTSE Russell phân nhóm hầu hết thị trường cổ phiếu trên thế giới vào ba nhóm lớn: phát triển, mới nổi và cận biên. Các phân loại này dựa trên quy mô, mức độ tiếp cận và mức độ phát triển của thị trường tài chính một quốc gia.

Indonesia hiện được phân loại là thị trường mới nổi, cho thấy đây là một quốc gia đủ lớn và đủ trưởng thành để thu hút các nhà đầu tư toàn cầu, nhưng vẫn có rủi ro cao hơn các thị trường phát triển. Theo khung phân loại của MSCI, Trung Quốc, Ấn Độ, Hàn Quốc, Đài Loan, Thái Lan và Malaysia là những nền kinh tế châu Á được xếp vào nhóm thị trường mới nổi.

Thấp hơn một bậc là "thị trường cận biên", nhóm dành cho các quốc gia có thị trường tài chính nhỏ hơn, mức độ tiếp cận của nhà đầu tư nước ngoài thấp hơn và nhiều hạn chế hơn đối với dòng vốn. Bangladesh, Sri Lanka, Việt Nam và Pakistan thuộc nhóm này. Các thị trường đó vẫn thu hút vốn nước ngoài, nhưng nhìn chung có nguồn nhà đầu tư nhỏ hơn so với nhóm thị trường mới nổi.

Các thị trường độc lập hoàn toàn nằm ngoài những nhóm phân loại chính nói trên. Phân loại thị trường độc lập dành cho những thị trường không đáp ứng tiêu chí của MSCI để được đưa vào các chỉ số thị trường mới nổi hoặc cận biên, do những yếu tố như khả năng tiếp cận, khả năng đầu tư hoặc cấu trúc thị trường. Việc không còn được tiếp cận cả các chỉ số thị trường mới nổi lẫn cận biên có thể khiến nhu cầu đối với cổ phiếu Indonesia suy yếu hơn nữa, đặc biệt trong nhóm các quỹ bám theo các chỉ số tham chiếu, qua đó gây thêm áp lực lên giá cổ phiếu và thanh khoản.

Việc trở thành quốc gia độc lập sẽ có ý nghĩa gì đối với Indonesia?

Indonesia được xếp vào nhóm thị trường mới nổi từ năm 1989, khi MSCI ra mắt Chỉ số Thị trường Mới nổi. Việc được đưa vào chỉ số này giúp củng cố vị trí của Indonesia trong các danh mục đầu tư toàn cầu khi nền kinh tế và thị trường vốn của nước này mở rộng.

Chỉ riêng việc bị hạ xuống nhóm thị trường cận biên nhiều khả năng cũng sẽ kích hoạt một lượng vốn đáng kể rút khỏi cổ phiếu Indonesia. Các nhà phân tích tại Goldman Sachs Group Inc. ước tính dòng vốn rút ra thụ động có thể lên tới 13 tỉ USD trong một kịch bản cực đoan. Nguyên nhân là nhiều quỹ toàn cầu phân bổ vốn theo các chỉ số tham chiếu, đồng nghĩa một số quỹ sẽ phải giảm hoặc loại bỏ tỷ trọng tài sản Indonesia nếu quốc gia này bị loại khỏi các chỉ số thị trường mới nổi. Theo các nhà phân tích của Citigroup Inc., việc chuyển sang phân loại thị trường độc lập, qua đó loại Indonesia khỏi toàn bộ các chỉ số toàn cầu chính của MSCI, sẽ "tệ hơn một cách rõ ràng".

Một đợt rút vốn nước ngoài quy mô lớn như vậy có thể gây áp lực lên đồng rupiah, đẩy chi phí vay lên cao và khiến Indonesia phụ thuộc nhiều hơn vào tiết kiệm trong nước cũng như nguồn tài trợ được chính phủ hậu thuẫn. Tác động nhiều khả năng sẽ lớn nhất đối với những cổ phiếu vốn hóa lớn, thanh khoản cao và có tỷ lệ sở hữu nước ngoài lớn, đặc biệt là các ngân hàng và những doanh nghiệp chiếm tỷ trọng đáng kể trong các chỉ số tham chiếu. Việc mất dòng vốn nước ngoài trong thời gian dài cũng có thể gây sức ép lên hoạt động cho vay ngân hàng, chi tiêu cho cơ sở hạ tầng và đầu tư doanh nghiệp, cuối cùng làm chậm tăng trưởng kinh tế và tạo việc làm.

Tại sao MSCI lại cân nhắc giảm hạng tín nhiệm của Indonesia?

MSCI lần đầu cảnh báo vào tháng 1 rằng họ đang rà soát phân loại thị trường của Indonesia, sau khi bày tỏ lo ngại về các quy định công bố thông tin cổ đông mà tổ chức này cho rằng có thể che khuất cơ cấu sở hữu thực sự của các công ty niêm yết. Nhà cung cấp chỉ số cảnh báo những quy định này có thể làm suy giảm tính minh bạch của thị trường và gia tăng nguy cơ hoạt động giao dịch không phù hợp. Sau đó, MSCI tạm dừng một số thay đổi chỉ số dự kiến và cho biết khả năng hạ hạng vẫn còn nếu các cơ quan quản lý không giải quyết những vấn đề trên.

Những lo ngại này xuất hiện trong bối cảnh tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng trên thị trường Indonesia ở mức thấp. Đây là tỷ lệ cổ phiếu của các công ty niêm yết được tự do giao dịch trên thị trường. Nhiều công ty niêm yết tại Indonesia do các nhà sáng lập, gia đình hoặc tập đoàn kiểm soát chặt chẽ, khiến chỉ một phần nhỏ cổ phiếu nằm trong tay công chúng. Điều đó có thể làm giảm thanh khoản và khiến biến động giá cổ phiếu lớn hơn, gia tăng nguy cơ thao túng giá, đồng thời khiến các nhà đầu tư tổ chức lớn khó tham gia hoặc thoái vốn một cách an toàn.

Các cơ quan quản lý Indonesia trong năm nay đã công bố một số biện pháp nhằm giải quyết những lo ngại ban đầu của MSCI. Tuy nhiên, MSCI cho biết "những lo ngại đáng kể vẫn tồn tại về tình trạng rối loạn của thị trường, bao gồm nghi vấn về hành vi giao dịch phối hợp tiếp diễn và việc thiếu bằng chứng cho thấy các biện pháp thực thi có ý nghĩa".

Indonesia đã cố gắng giải quyết những lo ngại của MSCI như thế nào?

Vào tháng 4, Sở Giao dịch Chứng khoán Indonesia tăng gấp đôi yêu cầu tối thiểu về tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng đối với các công ty niêm yết, lên 15% từ 7,5%. Một số công ty được cho tối đa ba năm để tuân thủ. Các cơ quan quản lý cũng bắt đầu công bố chi tiết hơn hàng tháng về những cổ đông sở hữu trên 1% cổ phiếu của một công ty, đồng thời đánh dấu những công ty có cơ cấu sở hữu tập trung vào một số ít nhà đầu tư.

Các cơ quan chức năng cho biết họ cũng sẽ đẩy nhanh kế hoạch trong năm nay nhằm đa dạng hóa cơ cấu sở hữu của sở giao dịch chứng khoán và nâng giới hạn đầu tư cổ phiếu đối với các công ty bảo hiểm và quỹ hưu trí. Trong khi đó, quỹ đầu tư nhà nước Danantara cho biết sẽ tiếp tục mua cổ phiếu trong nước. Cuối tháng 9, Cơ quan Dịch vụ Tài chính ban hành một quy định cho phép Bộ Tài chính, Ngân hàng Indonesia và Danantara mua cổ phần tại Sở Giao dịch Chứng khoán Indonesia sau khi sở này mở cửa cho các nhà đầu tư bên ngoài.

MSCI ban đầu hoan nghênh nhiều cải cách khác nhau, nhưng cảnh báo hiệu quả của các biện pháp sẽ phụ thuộc vào quá trình triển khai. Tháng 6, tổ chức này trì hoãn việc rà soát cổ phiếu Indonesia để có thêm thời gian đánh giá liệu các biện pháp minh bạch mới có phát huy hiệu quả hay không. Trong khi đó, FTSE Russell tái khẳng định Indonesia vẫn thuộc nhóm thị trường mới nổi vào đầu tháng 10, với lý do các cơ quan chức năng địa phương đã thực hiện những cải cách cần thiết.

Indonesia sẽ ứng phó ra sao nếu bị giảm hạng tín nhiệm?

Việc chuyển sang phân loại thị trường độc lập sẽ diễn ra vào thời điểm khó khăn đối với nền kinh tế Indonesia và làm trầm trọng thêm những lo ngại hiện có về tăng trưởng và tài chính công. Ngay cả trước cảnh báo của MSCI, các nhà đầu tư đã ngày càng lo ngại về triển vọng tăng trưởng của Indonesia, áp lực tài khóa và chi phí cho chương trình phúc lợi xã hội đầy tham vọng của Tổng thống Prabowo Subianto.

Các chương trình trọng điểm của chính phủ, như sáng kiến cung cấp bữa trưa miễn phí tại trường học trị giá 240 nghìn tỉ rupiah, tương đương 13 tỉ USD, kế hoạch triển khai hàng chục nghìn hợp tác xã cấp làng và kế hoạch xây khoảng 3 triệu căn nhà cho các hộ thu nhập thấp, đã làm gia tăng lo ngại về chi tiêu chính phủ trong tương lai cũng như tính bền vững của tài chính công Indonesia. Những lo ngại đó càng tăng lên do cuộc chiến tại Iran đã đẩy giá năng lượng lên cao, gây thêm sức ép cho một nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào dầu nhập khẩu.

Indonesia giờ đây có thể phải đối mặt với áp lực kinh tế lớn hơn trong dài hạn, ngay cả khi thâm hụt ngân sách vẫn thấp hơn mục tiêu 2,8% GDP trong năm nay và ngân hàng trung ương cam kết hỗ trợ đồng rupiah.

Các nhà phân tích của Bank Danamon cảnh báo trong một báo cáo rằng dòng vốn lớn từ nước ngoài rút khỏi cổ phiếu Indonesia có thể gây thêm áp lực lên đồng rupiah và khiến quốc gia này tốn kém hơn để thu hút nguồn vốn nước ngoài cần thiết nhằm hỗ trợ đồng tiền. Tuy vậy, họ kỳ vọng việc hạ phân loại sẽ chỉ có tác động tương đối hạn chế đến nền kinh tế và hoạt động cho vay ngân hàng.

"Cụ thể, việc bị loại khỏi các chỉ số toàn cầu trong thời gian dài có thể làm suy yếu hoạt động phát hành cổ phiếu mới, đẩy chi phí tài trợ đầu tư lên cao và dần gây sức ép lên đầu tư tư nhân," các nhà phân tích bổ sung.