Gen Z thường xuyên bị gắn liền với đủ loại định kiến, nào là quá được nuông chiều, sống khép kín, nghiện điện thoại và quá nhạy cảm. Giờ đây, thế hệ này lại bị chỉ trích vì một điều khác.

Những người phê bình cho rằng Gen Z, trong bối cảnh chi phí sinh hoạt ngày càng đắt đỏ, vẫn thích ăn ngoài và đặt đồ ăn qua ứng dụng thay vì tự nấu ăn ở nhà.

Liệu đó có phải là sự lười biếng? Có thể. Nhiều người trong chúng ta từng chọn mua đồ ăn đơn giản vì đó là giải pháp dễ dàng nhất sau một ngày dài mệt mỏi. Tuy nhiên, cũng cần đặt câu hỏi liệu còn nguyên nhân nào khác hay không, cụ thể là sự thiếu hụt kỹ năng được đào tạo bài bản. Trong khoảng 20 năm qua, các lớp học kinh tế gia đình gần như biến mất khỏi chương trình trung học. Vì thế, việc Gen Z thiếu tự tin trong bếp cũng không quá điều gì khó hiểu.

Câu chuyện về sự biến mất của môn học này lại ít được biết đến. Nhiều người có thể nghĩ môn học này biến mất vì bị xem là lỗi thời hoặc mang tư tưởng lạc hậu. Thực tế lại khác.

Dù lĩnh vực kinh tế gia đình có nguồn gốc từ trước thời Nội chiến Mỹ, ý tưởng rằng việc quản lý gia đình có thể được xem như một ngành khoa học chỉ thực sự phát triển vào cuối thế kỷ 19, khi ngày càng nhiều nhà cải cách nữ thúc đẩy quan điểm này.

Người dẫn đầu phong trào là Ellen Swallow Richards, một người tiên phong trở thành phụ nữ đầu tiên tốt nghiệp Học viện Công nghệ Massachusetts (MIT) với cả bằng cử nhân và thạc sĩ ngành hóa học. Theo cách tự mô tả của bà, bà là người “đặt niềm tin vào khoa học như lời giải cho mọi vấn đề” và mong muốn đưa mọi hoạt động quản lý gia đình lên nền tảng hợp lý và khoa học.

Năm 1899, bà tổ chức hội nghị đầu tiên trong chuỗi hội nghị tại Lake Placid, bang New York, nhằm phổ biến ý tưởng này. Những hội nghị đặt nền móng đó định nghĩa kinh tế gia đình theo nghĩa rất rộng, bao gồm nấu ăn, dọn dẹp, nuôi dạy con cái và may vá, đồng thời đề cập tới những vấn đề hiện đại hơn như dinh dưỡng và vệ sinh.

Việc các kỹ năng này cần được giảng dạy thay vì chỉ học từ cha mẹ trong các trang trại gia đình phản ánh mối lo ngại ngày càng lớn rằng xã hội đang đối mặt với khủng hoảng do quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa và nhập cư diễn ra quá nhanh. Năm 1908, Richards tuyên bố kinh tế gia đình là “nỗ lực nhằm cứu cấu trúc xã hội của chúng ta khỏi nguy cơ tan rã tưởng chừng không thể tránh khỏi.”

Mười năm sau, Quốc hội Mỹ thông qua Đạo luật Smith Hughes, mở rộng mạnh mẽ nguồn tài trợ liên bang cho giáo dục nghề nghiệp và chi trả lương cho giáo viên phụ trách các lớp học thực hành cũng như kinh tế gia đình.

Sự hỗ trợ từ chính phủ liên bang đã thay đổi hoàn toàn lĩnh vực này, biến kinh tế gia đình thành môn học phổ biến trong các trường công lập. Một tác giả trên tạp chí Journal of Home Economics từng dự đoán: “Mỗi thế hệ học sinh tốt nghiệp các chương trình kinh tế gia đình ở cấp trung học cơ sở và trung học phổ thông sẽ làm gia tăng số lượng gia đình mà ở đó trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có cơ hội sống sót và phát triển khỏe mạnh hơn.”

Động lực quan trọng đó diễn ra cùng lúc với sự mở rộng mạnh mẽ của hệ thống giáo dục trung học dành cho cả nam và nữ. Từ năm 1900 đến năm 1950, tỉ lệ thanh thiếu niên từ 14 đến 17 tuổi theo học trung học tăng vọt từ khoảng 10% lên 76%. Chính trong giai đoạn này, kinh tế gia đình chuyển từ một phong trào xã hội thành môn học chính thức.

Ban đầu, phần lớn học sinh theo học là nữ, phản ánh vai trò giới truyền thống trong xã hội. Tuy nhiên, điều đó không nên che mờ thực tế rằng kinh tế gia đình từng là một lĩnh vực giúp phụ nữ xây dựng sự nghiệp. Họ có thể trở thành nhà nghiên cứu, giáo viên hoặc giảng viên đại học. Phần lớn các trường đại học được thành lập theo chương trình cấp đất của chính phủ Mỹ đều có chương trình đào tạo chuyên ngành này.

Nhờ nguồn hỗ trợ từ liên bang cùng số lượng phụ nữ tốt nghiệp đại học ngày càng nhiều và sẵn sàng giảng dạy, kinh tế gia đình trở thành một phần quen thuộc trong tuổi học trò của nhiều thế hệ.

Vậy ai đã khiến môn học này suy tàn? Một quan điểm cho rằng nguyên nhân đến từ phong trào nữ quyền trưởng thành trong thập niên 1960, khi nhiều người phản đối những khuôn mẫu giới hạn và định kiến giới gắn liền với lĩnh vực này.

Tuy vậy, kinh tế gia đình vẫn tiếp tục thu hút học sinh trong thập niên 1980 và cả những năm sau đó, trong đó có ngày càng nhiều nam sinh. Tôi biết rõ điều này vì bản thân từng là một trong số họ, học trong lớp có tỉ lệ nam nữ gần như ngang nhau.

Trong cùng giai đoạn đó, giáo dục trung học tại Mỹ bắt đầu trải qua một cuộc chuyển đổi sâu rộng. Trước sự trỗi dậy của Nhật Bản và lo ngại rằng hệ thống giáo dục Mỹ đang tụt lại phía sau trong cạnh tranh quốc tế, chính quyền Tổng thống Ronald Reagan đã giao nhiệm vụ thực hiện một báo cáo nhằm xác định nguyên nhân và đề xuất giải pháp.

Báo cáo được công bố năm 1983 với nhan đề đầy cảnh báo: A Nation at Risk.

Báo cáo này đánh giá khá tiêu cực đối với giáo dục nghề nghiệp nói chung và kinh tế gia đình nói riêng. Báo cáo viết: “Tại nhiều trường học, thời gian dành cho việc học nấu ăn và lái xe được tính giá trị tương đương với thời gian học toán, tiếng Anh, hóa học, lịch sử Mỹ hoặc sinh học để xét tốt nghiệp trung học.”

A Nation at Risk kêu gọi tập trung tuyệt đối vào các môn học cốt lõi phục vụ việc học đại học, trong khi các kỹ năng thực tiễn dần bị đẩy xuống vị trí thứ yếu.

Dù vậy, đến tận năm 2002, số lượng học sinh trung học theo học kinh tế gia đình vẫn chưa sụt giảm mạnh. Tuy nhiên, chính năm đó cũng đánh dấu sự ra đời của Đạo luật No Child Left Behind. Bộ luật chịu ảnh hưởng lớn từ A Nation at Risk này áp đặt hệ thống đánh giá dựa trên các kỳ kiểm tra tiêu chuẩn hóa và gắn nguồn tài trợ với kết quả đạt được. Các trường học từ đó có động lực rõ ràng để cắt giảm những môn tự chọn không giúp cải thiện điểm thi.

Hệ quả của những cuộc cải cách này là học sinh trung học ngày nay có thể theo học các môn toán cao cấp và hóa học ở trình độ đại học, nhưng lại không biết cách làm món trứng cuộn, thay dầu động cơ ô tô hay đơm lại một chiếc cúc áo.

Việc khôi phục môn kinh tế gia đình sẽ không tự động giải quyết những vấn đề đó. Tuy nhiên, nếu giáo dục chú trọng hơn đến các kỹ năng thực tiễn, thế hệ tiếp theo sẽ có thêm công cụ để đối mặt với những thách thức của cuộc sống trưởng thành và có lẽ cũng bớt phụ thuộc hơn vào ứng dụng giao đồ ăn quen thuộc trên điện thoại.