JPMorgan Chase đã chi hàng trăm triệu USD trong hơn một thập kỷ để phát triển các hệ thống sử dụng blockchain, công nghệ từng được kỳ vọng sẽ làm thay đổi hoàn toàn thị trường tài chính nhưng đến nay vẫn chưa tạo ra được bước ngoặt thực sự.

Tuy nhiên, ở ít nhất một lĩnh vực, ngân hàng này cùng công nghệ blockchain đang bắt đầu cho thấy kết quả rõ rệt: Thị trường repo.

Đây là thị trường trị giá gần 13 ngàn tỉ USD. Repo có thể không phải mảng hào nhoáng nhất trên Phố Wall, nhưng nó lại đóng vai trò như hệ thống hạ tầng giữ cho dòng tiền vận hành thông suốt. Thông qua các hợp đồng mua lại, hay còn gọi là repo, các tổ chức trao đổi trái phiếu kho bạc Mỹ để lấy tiền mặt, thường trong thời gian qua đêm. Hoạt động này cung cấp nguồn vốn ngắn hạn phục vụ giao dịch, thanh toán và tạo lập thị trường trên toàn hệ thống tài chính.

JPMorgan cùng nhiều định chế lớn khác tại Phố Wall nhận thấy blockchain, công nghệ số đứng sau tiền mã hóa, đặc biệt phù hợp với repo. Công nghệ này cho phép thực hiện các giao dịch chính xác và linh hoạt hơn, giúp tiền mặt cùng tài sản thế chấp được luân chuyển nhanh hơn. Nhờ đó, các nhà giao dịch có thể giải phóng vốn để sử dụng hiệu quả hơn hoặc phòng ngừa rủi ro.

“Đây là một trong những ứng dụng mà giải pháp dựa trên blockchain thực sự hợp lý,” ông Eddie Wen, giám đốc toàn cầu mảng thị trường số tại JPMorgan, một trong những ngân hàng lớn nhất trong lĩnh vực repo, cho biết. Ông nói thêm rằng đây là sản phẩm được khách hàng sử dụng mỗi ngày.

JPMorgan ra mắt sản phẩm tài trợ dựa trên blockchain cách đây sáu năm. Từ đó đến nay, nền tảng này đã xử lý khoảng 3 ngàn tỉ USD giao dịch repo.

Theo ngân hàng, hiện nền tảng đang xử lý hàng trăm triệu USD nhu cầu tài trợ repo của khách hàng mỗi ngày, cùng khoảng 5 tỉ USD giao dịch giữa các thực thể trong nội bộ JPMorgan. Con số này vẫn rất nhỏ so với quy mô hàng trăm tỉ USD giao dịch repo truyền thống mà ngân hàng xử lý mỗi ngày. Dù vậy, đây vẫn là bước tiến quan trọng trong quá trình ứng dụng công nghệ của đơn vị dẫn đầu thị trường.

Nhiều tổ chức tham gia

Ngoài JPMorgan, nhiều tổ chức khác cũng đang đẩy mạnh repo token hóa như HSBC, các nhà tạo lập thị trường DRW và Virtu Financial, cùng các nhà cung cấp hạ tầng như Broadridge Financial Solutions và Tradeweb Markets. Trên các nền tảng dựa trên blockchain, tổng giá trị giao dịch hiện đạt hàng trăm tỉ USD mỗi ngày. Mức độ và tần suất hoạt động khác nhau giữa các công ty nhưng ngày càng nhiều tổ chức nhận thấy họ cần phải tham gia.

Tất nhiên, chưa ai kỳ vọng thị trường sẽ thay đổi chỉ sau một đêm. Quy mô giao dịch blockchain hiện vẫn rất nhỏ nếu so với thị trường truyền thống.

Việc triển khai công nghệ trên diện rộng sẽ đòi hỏi thêm nhiều ngân hàng, nhà môi giới và đơn vị hạ tầng thị trường cùng áp dụng các hệ thống tương thích. Các thành viên thị trường cũng đang phải xử lý nhiều vấn đề cấp bách khác, bao gồm yêu cầu thanh toán bù trừ tập trung bắt buộc đối với repo. Điều này khiến nhiều tổ chức phải ưu tiên điều chỉnh các quy trình hiện tại.

Dù vậy, ngay cả ở giai đoạn còn khá sơ khai này, thị trường đã bắt đầu có động lực tăng trưởng. Nỗ lực ứng dụng blockchain trong repo đang vượt xa phần lớn các thử nghiệm tương tự khác trên thị trường vốn truyền thống, nơi hoạt động chủ yếu vẫn dừng ở các giao dịch đơn lẻ hoặc thử nghiệm kỹ thuật. Điều này giúp repo token hóa trở thành một trong những ứng dụng blockchain rõ ràng và có tiềm năng tác động lớn nhất trong tài chính truyền thống.

“Đây là hoạt động thực sự,” bà Elisabeth Kirby, giám đốc cấu trúc thị trường tại Tradeweb, đơn vị ra mắt nền tảng repo dựa trên blockchain vào cuối năm ngoái, cho biết. “Đây hoàn toàn không phải kiểu thử nghiệm ý tưởng hay tình huống ‘hãy quay lại sau vài năm nữa’,” bà nói. “Chúng tôi xem đây là lĩnh vực tăng trưởng.”

Vì sao lại là bây giờ?

Hoạt động trong lĩnh vực này đã tăng tốc trong khoảng một năm trở lại đây khi nhiều yếu tố cùng xuất hiện đúng thời điểm.

Khi các mạng blockchain chuyển từ giai đoạn thử nghiệm sang giao dịch thực tế, giới quản lý cũng trở nên cởi mở hơn với ý tưởng đưa repo lên hệ thống mới. Điều này đặc biệt quan trọng vì các cơ quan như Fed thường can thiệp khi thị trường repo gặp biến động. Môi trường cởi mở hơn với tài sản số dưới thời Tổng thống Donald Trump cũng góp phần thúc đẩy hoạt động từ Phố Wall.

Khi ngày càng nhiều khách hàng nhận ra lợi ích của blockchain, hình ảnh của công nghệ này cũng thay đổi. Blockchain giờ đây không còn bị xem là công cụ bên lề dành cho giới đam mê tiền mã hóa mà trở thành giải pháp giúp cải thiện giao dịch và giảm chi phí.

“Thay đổi lớn nhất là thị trường không còn đặt câu hỏi liệu công nghệ này có hoạt động hay không. Giờ đây, mọi người tập trung vào tốc độ mở rộng của nó,” ông Yuval Rooz, giám đốc điều hành Digital Asset Holdings, cho biết. Công ty này được hậu thuẫn bởi nhiều ngân hàng lớn như JPMorgan và Goldman Sachs, cùng DRW, Citadel Securities và Virtu. Digital Asset Holdings cũng đứng sau blockchain Canton Network, hiện là một trong những nền tảng phổ biến nhất trong tài chính truyền thống.

Loạt giao dịch repo mới nhất trên Canton hồi tháng 2 sử dụng trái phiếu chính phủ Anh được token hóa làm tài sản thế chấp cho các giao dịch xuyên biên giới. Công nghệ của mạng này cũng đang được sử dụng cho nền tảng Distributed Ledger Repo Platform của Broadridge. Khách hàng của nền tảng gồm UBS, HSBC và Societe Generale.

Bloomberg gần đây cũng hợp tác với nhà cung cấp dữ liệu Kaiko để phát triển phương thức đưa dữ liệu của Bloomberg lên blockchain phục vụ các giao dịch trái phiếu kho bạc Mỹ token hóa và repo trên Canton.

Cách thức vận hành

Mô hình hoạt động có thể khác nhau nhưng điểm khác biệt lớn nhất giữa repo truyền thống và repo token hóa nằm ở cách tiền mặt cùng chứng khoán được chuyển giữa các bên.

Trong cấu trúc hiện nay, thị trường mở cửa theo giờ cố định, có các khung thời gian cụ thể để nhập lệnh và đóng cửa vào ban đêm cũng như cuối tuần. Phần lớn hoạt động đi qua các đơn vị trung gian, những bên quản lý tài sản thế chấp và thanh toán nhưng đồng thời làm phát sinh thêm quy trình vận hành cùng chi phí.

Nhiều trường hợp các bên còn phải gọi điện để yêu cầu thay đổi vào phút chót. Các giao dịch xuyên biên giới đặc biệt phức tạp do chênh lệch múi giờ và lịch nghỉ lễ. Tiền dư thừa có thể bị “kẹt” trong nhiều giờ. Các giao dịch cũng có thể bị gián đoạn hoặc hủy bỏ vì trễ hạn, thiếu tài sản thế chấp hoặc sự cố hệ thống.

Các hệ thống dựa trên blockchain giúp giảm đáng kể những điểm nghẽn này. Người đi vay có thể yêu cầu tài trợ thông qua giao diện số. Khi bên cho vay đồng ý, tiền mặt và tài sản thế chấp sẽ được đại diện dưới dạng token. Sau khi hai bên phê duyệt, giao dịch sẽ được ghi lại trên blockchain, một hệ thống lưu trữ dữ liệu dùng chung và có thể kiểm tra, trong suốt thời gian hiệu lực của hợp đồng. Quan trọng nhất, giao dịch có thể diễn ra bất kỳ lúc nào trong ngày, kể cả ngoài giờ làm việc truyền thống.

“Blockchain với vai trò là một công nghệ có thể giúp giảm bớt những lực cản trong việc phân phối vốn,” bà Sonali Das Theisen, giám đốc toàn cầu mảng giao dịch điện tử và đầu tư chiến lược cho bộ phận thu nhập cố định, tiền tệ và hàng hóa tại Bank of America, cho biết. “Việc thị trường đi theo hướng này là tín hiệu tích cực.”

Lợi ích tài chính thực sự

Với các ông lớn trên thị trường repo, công nghệ này còn mang lại lợi ích tài chính rõ rệt. Điều đó đặc biệt đúng với những ngân hàng như JPMorgan, khi họ không chỉ tiết kiệm chi phí và thời gian giao dịch mà còn giảm lượng vốn mà các tổ chức chịu giám sát chặt chẽ buộc phải nắm giữ cho các giao dịch.

Một phân tích gần đây do Broadridge tài trợ cho thấy các ngân hàng lớn có thể giảm từ 8% đến 17% lượng “đệm thanh khoản” hằng ngày nếu đưa 15% hoạt động repo lên blockchain. Mức độ hiệu quả phụ thuộc vào quy mô, vị trí, mô hình kinh doanh và khẩu vị rủi ro của bên cho vay nhưng công nghệ này có khả năng giải phóng lượng tiền mặt đang bị bỏ không.

Nghiên cứu của Broadridge dẫn ví dụ về một ngân hàng lớn tại châu Âu, giấu tên, hiện phải giữ khoảng 1,1 tỉ euro, tương đương 1,3 tỉ USD, để đáp ứng nhu cầu thanh khoản nội ngày. Theo phân tích, nếu giảm phần đệm này 15%, ngân hàng có thể giải phóng khoảng 175 triệu euro để sử dụng cho mục đích khác hoặc giảm nhu cầu huy động vốn bên ngoài.

“Lợi ích về vốn là cực kỳ lớn,” ông Horacio Barakat, lãnh đạo phụ trách đổi mới số toàn cầu tại Broadridge, cho biết. “Ngay cả những lợi ích nhỏ cũng có thể cộng dồn thành hàng chục triệu USD tiết kiệm mỗi năm.” Trong tháng 4, nền tảng của công ty xử lý trung bình 368 tỉ USD giao dịch repo mỗi ngày, với tổng khối lượng gần 8 ngàn tỉ USD trong tháng. Mức trung bình hằng ngày tăng 268% so với cùng kỳ năm trước.

Các nỗ lực trong ngành cũng đang bắt đầu hội tụ. Cuối năm ngoái, Depository Trust & Clearing, trung tâm thanh toán bù trừ chính của Phố Wall, cho biết sẽ bắt đầu token hóa một số tài sản có thanh khoản cao mà tổ chức này đang lưu ký. Các tài sản này gồm trái phiếu kho bạc Mỹ, cổ phiếu thuộc chỉ số Russell 1000 và các quỹ ETF.

Động thái này sẽ mở rộng danh sách tài sản đủ điều kiện dùng làm thế chấp cho repo token hóa. Qua đó, các tổ chức sẽ dễ dàng tham gia và giao dịch hơn khi tài sản lưu ký tại đơn vị hiện tại có thể được sử dụng trực tiếp trên các sổ cái phân tán.

Giao dịch suốt ngày đêm

Các lãnh đạo trong ngành cho biết những mô hình tài trợ mới như vậy sẽ cần thiết để hỗ trợ xu hướng giao dịch tài sản truyền thống 24/7 đang được triển khai. Nasdaq đã công bố kế hoạch giao dịch 24 giờ, trong khi Sở Giao dịch Chứng khoán New York đang phát triển nền tảng token hóa cho giao dịch liên tục.

“Khi thị trường chuyển sang vận hành 24/7, bạn thực sự cần khả năng tiếp cận tiền mặt bất cứ lúc nào,” ông Don Wilson, nhà sáng lập DRW, cho biết. “Repo onchain là công cụ rất mạnh để hỗ trợ điều đó.”

DRW, một trong những nhà đầu tư sớm vào Digital Asset, đã tham gia nhiều giao dịch token hóa trên mạng lưới này trong năm qua.

Giống như mọi công nghệ mới, blockchain trong thị trường repo vẫn còn nhiều trở ngại trước khi có thể triển khai trên quy mô lớn. Dù Canton hiện khá phổ biến, thị trường vẫn tồn tại nhiều hệ thống khác chưa kết nối với nhau. Điều đó buộc các tổ chức phải thiết lập khả năng giao dịch trên nhiều nền tảng khác nhau, khiến quá trình triển khai tốn thời gian và nguồn lực, trong khi thanh khoản bị phân tán giữa các hệ thống.

Công nghệ này cũng chưa được kiểm chứng ở quy mô lớn và qua nhiều chu kỳ thị trường. Khác với thị trường truyền thống, vốn đã trải qua nhiều giai đoạn căng thẳng kể từ khủng hoảng tài chính năm 2008, đặc biệt trong các đợt biến động năm 2019 và 2020, các hệ thống blockchain vẫn chưa phải đối mặt với điều kiện thực tế tương tự, nhất là các sự cố xảy ra ngoài giờ thông thường.

Ngoài ra còn có yếu tố thói quen. Hệ thống hiện nay có thể thiếu hiệu quả nhưng giới giao dịch đã quen với cách vận hành của nó. Thị trường có sẵn quy tắc và kỳ vọng cho những lúc xảy ra trục trặc hoặc thay đổi. Với blockchain, mức độ linh hoạt như vậy gần như không tồn tại.

“Tôi mất đi rất nhiều khoảng đệm, không còn chỗ cho sự linh động,” bà Sandy Kaul, giám đốc đổi mới tại tập đoàn đầu tư Franklin Templeton, cho biết. “Mọi thứ đều được viết vào mã lập trình. Tôi không thể gọi điện và xin thêm năm phút.”

Dù vậy, với bà Kaul và nhiều người khác trên thị trường, đây là những vấn đề cần quản lý chứ chưa đủ để quay lại mô hình cũ. “Chúng ta đang ở một bước ngoặt rất quan trọng. Đây là tiếng chuông mở màn.”

— Với sự hỗ trợ của Scott Patterson và Alex Harris