Tuy nhiên, một khi tác phẩm đặt câu chuyện vào một triều đại có thật, sử dụng những nhân vật, sự kiện và trật tự xã hội từng tồn tại, lịch sử cũng trở thành một phần của hệ quy chiếu mà nhà làm phim cần tôn trọng. Đây chính là vùng dễ gây tranh luận nhất của phim cổ trang: điện ảnh cần hư cấu để kể chuyện, còn lịch sử đòi hỏi những giới hạn nhất định để tránh biến quá khứ thành một phông nền tùy ý.

Một phía cho rằng nghệ thuật phải có quyền tưởng tượng. Nếu mọi tình tiết đều phải khớp từng dòng sử liệu, phim lịch sử rất dễ biến thành những bài giảng minh họa khô cứng. Phía còn lại lo ngại việc tùy tiện thay đổi nhân vật, sự kiện và quan hệ xã hội rồi gắn nhãn “dựa trên lịch sử” có thể khiến khán giả, đặc biệt là người trẻ, khó phân biệt đâu là tư liệu, đâu là sáng tạo. Cả hai cách nhìn đều có cơ sở, bởi bản chất của điện ảnh nằm ở khả năng kể lại những điều lịch sử chưa hoặc không thể ghi chép đầy đủ, trong khi sức mạnh của màn ảnh lại đủ lớn để biến một hình dung nghệ thuật thành ký ức lịch sử trong đầu công chúng.

Điều cần bàn không phải phim lịch sử có được phép hư cấu hay không. Có lẽ vấn đề đáng nói hơn là phim cổ trang được hư cấu đến đâu để vẫn giữ được logic của thời đại. Lịch sử vốn chẳng phải một kịch bản hoàn chỉnh để nhà biên kịch chỉ việc chuyển thể lên màn ảnh. Tư liệu về một nhân vật có thể chỉ còn vài dòng, một biến cố có thể được ghi lại rất rõ về kết quả nhưng gần như bỏ trống những diễn biến ở giữa, trong khi chính những khoảng trống ấy lại là nơi điện ảnh cần đặt nhân vật, hành động và cảm xúc. Nếu cấm mọi suy đoán, phim lịch sử gần như mất đi khả năng kể chuyện. Nhưng từ quyền lấp đầy khoảng trống đến quyền thay đổi bản chất của lịch sử là một khoảng cách rất lớn.

Một nguyên tắc đáng tham khảo là “đại sự không hư cấu, tiểu sự không gò bó”. Những sự kiện nền tảng, kết quả của các biến cố lớn, vị trí của những nhân vật lịch sử và trật tự cơ bản của thời đại cần được giữ vững. Trong phạm vi ấy, những cuộc gặp gỡ chưa từng được ghi chép, những cuộc đối thoại riêng tư, đời sống thường nhật hay diễn biến tâm lý của một nhân vật có thể được tưởng tượng để phục vụ câu chuyện. Cách phân biệt này mở ra một khả năng quan trọng cho điện ảnh: một bộ phim có thể không hoàn toàn trùng khớp với lịch sử được ghi chép, nhưng vẫn có thể đúng với tinh thần của thời đại.

Ngược lại, một tác phẩm được đầu tư công phu vào kiến trúc, phục trang, đạo cụ và nghi lễ vẫn có thể đánh mất cảm giác lịch sử chỉ bằng vài lựa chọn sai ở phần cốt lõi. Đặt một nhân vật vào vị trí quyền lực mà họ chưa từng có, thay đổi kết quả của một cuộc chiến hoặc đảo ngược vai trò của những nhân vật then chốt đều có thể làm đứt gãy logic của câu chuyện. Khán giả nhiều khi cảm nhận được sự bất hợp lý ấy trước cả khi có thể chỉ ra chính xác sai ở đâu.

Bởi một triều đại không chỉ được nhận diện bằng cung điện, áo mũ hay nghi lễ. Mỗi thời đại có một hệ thống quan lại, luật lệ, quan hệ gia đình, chuẩn mực ứng xử và trật tự xã hội riêng. Con người sống trong hệ thống ấy phải đưa ra lựa chọn dưới những giới hạn rất khác với con người hiện đại. Một nhân vật có thể mạnh mẽ, thông minh và quyết đoán, nhưng cách họ hiểu về quyền lực, gia đình, danh dự, nghĩa vụ hay thân phận vẫn phải xuất phát từ thế giới mà họ đang sống. Nếu nhân vật liên tục hành xử bằng tư duy, ngôn ngữ và hệ giá trị của thế kỷ XXI rồi được đặt giữa một cung điện cổ kính, bộ phim có thể đẹp về hình thức nhưng thiếu sức thuyết phục ở phần quan trọng nhất.

Cảm giác “cổ trang” cần nhiều hơn một bộ trang phục dài tay, mái tóc búi cao hay một con phố được dựng giống thời xưa. Nó nằm trong cách con người suy nghĩ, lựa chọn, sợ hãi, yêu ghét và tranh đấu dưới những điều kiện xã hội cụ thể. Phục dựng phần “cứng” của lịch sử như kiến trúc, trang phục, đạo cụ là một công việc quan trọng, song chừng đó chưa đủ. Một bộ phim có thể tiêu tốn rất nhiều tiền cho bối cảnh và phục trang nhưng vẫn tạo cảm giác hiện đại nếu nhân vật nói năng, yêu đương, tranh giành quyền lực và xử lý các mối quan hệ theo logic của xã hội hôm nay.

Dẫu vậy, “tôn trọng lịch sử” cũng chẳng nên trở thành cái cớ để đòi hỏi phim ảnh phải giống sách giáo khoa. Một nhân vật lịch sử ngoài đời thường phức tạp hơn nhiều so với vài dòng đánh giá trong chính sử. Một vị vua có thể vừa có năng lực trị quốc vừa đưa ra những quyết định gây tranh cãi. Một quan lại có thể vừa trung thành vừa vụ lợi. Một người phụ nữ được sử sách ghi lại rất ít vẫn có thể có một đời sống nội tâm phong phú mà những tư liệu còn lại chẳng thể kể hết. Điện ảnh có quyền bước vào những vùng mờ ấy, miễn là sự tưởng tượng được xây dựng trên nền tảng hiểu biết về thời đại và con người.

Nhiều bộ phim lịch sử được đánh giá cao cũng sử dụng lượng hư cấu đáng kể. Có tác phẩm kéo dài tuổi thọ của một nhân vật, tạo thêm nhân vật phụ, thay đổi trình tự một số sự kiện hoặc xây dựng một tuyến truyện chưa từng xuất hiện trong sử liệu để tăng kịch tính. Những thay đổi ấy tự thân chưa đủ để làm tác phẩm mất giá trị. Điều quan trọng nằm ở mục đích và mức độ. Hư cấu để làm rõ một thời đại khác với việc lấy lịch sử làm phông nền cho một câu chuyện tình. Làm cho một nhân vật trở nên sống động khác với việc biến họ thành một con người hoàn toàn trái ngược với những gì sử liệu cho biết. Một nhân vật hư cấu đại diện cho một tầng lớp xã hội cũng khác với việc lấy một nhân vật lịch sử có thật rồi nhào nặn họ thành hình mẫu “nữ chính vạn năng” hay “nam chính hoàn hảo”.

Từ đây, câu chuyện về độ chính xác lịch sử chuyển sang một vấn đề rộng hơn: đạo đức của sáng tác. Nhà làm phim có quyền tưởng tượng, nhưng mỗi lựa chọn sáng tạo đều tạo ra một hình ảnh về quá khứ để công chúng tiếp nhận. Khi hình ảnh ấy được lặp lại qua nhiều tác phẩm, nó có thể dần trở thành cách nhìn phổ biến về một thời đại, dù khoảng cách giữa hình ảnh trên màn ảnh và lịch sử thực tế ngày càng xa.

Một triều đại được lựa chọn bởi cung điện đẹp, phục trang đẹp, những cuộc tranh quyền hấp dẫn và khoảng trống tư liệu đủ rộng cho biên kịch sáng tạo. Nhân vật lịch sử xuất hiện vì tên tuổi của họ tạo sự chú ý. Những biến cố lớn trở thành nền cảnh để nhân vật chính yêu, hận, trả thù rồi trưởng thành. Nếu xu hướng này đi quá xa, thứ còn lại trên màn ảnh có thể chỉ là một câu chuyện hiện đại khoác trang phục cổ trang.

Cách xây dựng nhân vật cũng dễ rơi vào một vòng lặp. Khi nhân vật chính phải đặc biệt hơn tất cả, những người xung quanh thường bị đẩy về các vai ngây thơ, ngu ngốc hoặc độc ác. Khi nữ chính được xây dựng như biểu tượng của sự độc lập, những nhân vật nữ khác dễ trở thành đối trọng một chiều. Khi nam chính được trao cho trí tuệ gần như tuyệt đối, các nhân vật còn lại liên tục phải mắc sai lầm để làm nổi bật anh ta. Đây trước hết là vấn đề của kỹ thuật kể chuyện, nhưng trong phim lịch sử, hậu quả còn lớn hơn bởi sự đơn giản hóa nhân vật thường kéo theo sự đơn giản hóa cả xã hội mà họ thuộc về.

Lịch sử cũng chẳng chỉ thuộc về hoàng đế, danh tướng hay hậu cung. Một triều đại được tạo nên bởi hàng triệu con người bình thường: nông dân, thợ thủ công, thương nhân, binh lính, viên lại nhỏ, phụ nữ trong gia đình, cư dân thành thị và những cộng đồng sống ở vùng biên. Đời sống của họ thường xuất hiện rất ít trong chính sử, song chính họ tạo nên phần lớn diện mạo của xã hội. Đây là một khoảng trống giàu tiềm năng đối với điện ảnh.

Một gia đình làm nghề thủ công, một người lính trở về quê, một thương nhân đi qua những vùng đất đang biến động hay một gia đình phải thích nghi với những thay đổi chính trị đều có thể trở thành trung tâm của một câu chuyện lịch sử. Những nhân vật ấy cho phép biên kịch sáng tạo nhiều hơn bởi tư liệu thường ít can thiệp vào đời sống riêng của họ, đồng thời mở rộng cách khán giả hình dung về quá khứ. Khi lịch sử đi vào đời sống thường nhật, những biến động từng được ghi trong sách cũng hiện lên gần gũi hơn: một thay đổi chính trị có thể ảnh hưởng đến giá lúa, một cuộc chiến có thể làm một gia đình mất người, một sắc lệnh từ kinh thành có thể thay đổi sinh kế của những người sống cách trung tâm quyền lực hàng trăm cây số.

Một bộ phim tốt chẳng cần bắt khán giả nhớ hàng chục niên hiệu hay thuộc lòng gia phả hoàng tộc. Điều đáng nhớ hơn có thể là cách một xã hội vận hành, lý do một con người phải đưa ra một lựa chọn, hoặc cách một biến cố chính trị làm thay đổi cuộc sống của những người chẳng hề có mặt trong các trang sử về triều đình. Khi ấy, phim cổ trang thực hiện được một chức năng quan trọng của nghệ thuật: tạo ra một cuộc đối thoại giữa con người hôm nay và con người của quá khứ.

Công chúng cũng cần một cách xem tỉnh táo hơn. Khán giả hoàn toàn có thể yêu thích một bộ phim dù biết tác phẩm ấy hư cấu. Một tác phẩm giải trí chẳng cần biến thành giáo trình lịch sử mới có giá trị, cũng như vài chi tiết sai chưa đủ để phủ nhận toàn bộ giá trị nghệ thuật của một bộ phim. Song việc yêu thích một tác phẩm cũng chẳng đồng nghĩa với việc mặc nhiên tiếp nhận mọi thông tin trong đó như sự thật lịch sử.

Sự phân biệt giữa tác phẩm nghệ thuật và tư liệu lịch sử rất cần thiết, đặc biệt trong thời đại mà hình ảnh có sức ghi nhớ mạnh hơn nhiều văn bản. Với một khán giả trẻ, bộ phim đôi khi là cánh cửa đầu tiên dẫn đến một thời kỳ lịch sử. Một tình tiết hư cấu có thể được nhớ lâu hơn một trang sách, một hình tượng nhân vật trên màn ảnh có thể trở thành “phiên bản lịch sử” trong trí nhớ của người xem. Sức mạnh ấy đặt lên vai nhà làm phim một trách nhiệm lớn hơn đối với những gì họ lựa chọn đưa lên màn ảnh.

Điều đó cũng đặt ra yêu cầu đối với hoạt động phê bình. Phản biện lịch sử có giá trị khi dựa trên tư liệu, phân biệt được lỗi nghiêm trọng với khác biệt trong cách diễn giải và hiểu rõ thể loại của tác phẩm đang được đánh giá. Một bộ phim truyền kỳ về một nhân vật ít được ghi chép chẳng thể bị yêu cầu chứng minh từng câu thoại bằng sử liệu. Ngược lại, một tác phẩm được giới thiệu như chính kịch lịch sử nghiêm túc sẽ phải chịu yêu cầu cao hơn về khảo chứng. Phim truyền kỳ có thể dành nhiều không gian cho tưởng tượng, phim hoàn toàn giả tưởng có thể xây dựng một thế giới riêng với những quy luật riêng, miễn là thế giới ấy nhất quán.

Điều đáng phê phán nhất nằm ở sự nhập nhằng giữa các phạm vi ấy. Lịch sử thật có thể được sử dụng để tạo uy tín cho một tác phẩm, nhưng khi những sai lệch bị chất vấn, nhà sản xuất lại viện dẫn “hư cấu nghệ thuật” để phủi bỏ mọi trách nhiệm. Cách làm này khiến ranh giới giữa sáng tạo và xuyên tạc trở nên khó xác định, đồng thời đặt khán giả vào thế phải tự giải mã một thông điệp mà lẽ ra tác phẩm cần minh bạch ngay từ đầu.

Cách truyền thông quảng bá phim cũng có ý nghĩa. Một bộ phim được giới thiệu là “lấy cảm hứng từ lịch sử” tạo ra một kỳ vọng khác với tác phẩm được quảng bá như “chính kịch lịch sử”. Minh bạch về thể loại giúp khán giả biết mình đang tiếp nhận một câu chuyện ở mức độ nào, đồng thời giúp nhà làm phim có thêm không gian sáng tạo mà vẫn giữ được sự trung thực với công chúng.

Sau cùng, yêu cầu “phim lịch sử phải đúng 100%” chẳng thực tế và cũng đi ngược bản chất của điện ảnh. Quan niệm “đã là phim thì muốn hư cấu thế nào cũng được” cũng thiếu thuyết phục, bởi một khi lịch sử trở thành chất liệu nghệ thuật, tác phẩm đã tham gia vào quá trình hình thành ký ức của cộng đồng. Điện ảnh cần tự do để kể những câu chuyện mà sử sách chưa kể, nhưng tự do ấy có giá trị hơn khi đi cùng ý thức về giới hạn.

Nhà làm phim có thể tưởng tượng cuộc gặp giữa hai con người chưa từng gặp nhau, miễn là hiểu họ đang sống trong xã hội nào. Họ có thể xây dựng một nhân vật phụ chưa từng xuất hiện trong sử sách, miễn là nhân vật ấy được đặt vào đúng những điều kiện xã hội và chính trị của thời đại. Họ có thể thay đổi trình tự một số sự kiện để tạo kịch tính, song những biến cố nền tảng và ý nghĩa cơ bản của chúng cần được giữ vững. Đó là ranh giới giữa hư cấu lịch sử và việc sử dụng lịch sử như một chiếc áo khoác cho một câu chuyện hiện đại.

Lịch sử càng có nhiều khoảng trống, điện ảnh càng có nhiều không gian để sáng tạo. Chính những khoảng trống ấy cũng đòi hỏi người viết kịch bản phải hiểu rõ thế giới mà mình đang bước vào. Họ chẳng cần trở thành nhà sử học, nhưng cần biết mình đang kể về một thế giới từng tồn tại. Họ chẳng cần biến mỗi bộ phim thành bài giảng, nhưng cần đủ nghiêm túc để nhận thức được ý nghĩa của những gì mình thay đổi.

Khán giả cũng có thể giữ một khoảng cách tỉnh táo với màn ảnh: thưởng thức nghệ thuật bằng cảm xúc, kiểm chứng lịch sử bằng lý trí. Cách tiếp nhận ấy cho phép công chúng vừa tận hưởng quyền hư cấu của điện ảnh, vừa tránh biến những hình dung nghệ thuật thành sự thật lịch sử chỉ vì chúng được kể bằng hình ảnh đẹp và một câu chuyện hấp dẫn.

Một bộ phim cổ trang hay, xét đến cùng, chẳng phải bộ phim khiến người xem tin rằng mọi chuyện trên màn ảnh đều từng xảy ra. Giá trị lớn hơn nằm ở khả năng khiến họ muốn biết thêm về thời đại được kể, muốn hiểu con người sống trong thời đại ấy và nhận ra những câu chuyện của quá khứ vẫn có thể soi chiếu đời sống hôm nay. Khi đạt được điều đó, lịch sử vẫn giữ được chiều sâu của nó trong nghệ thuật, còn điện ảnh vẫn có đủ khoảng tự do để tưởng tượng.