Năm 1996, khi Osius lần đầu đến Sài Gòn, khu vực Quận 7 hiện nay phần lớn vẫn là đầm lầy. Chưa có những cây cầu nối liền các khu vực, đường sá còn hạn chế, trường học thưa thớt. Sau ba thập kỷ, ông ước tính khu vực này đã có khoảng 120 trường từ tiểu học đến đại học. Sự thay đổi ấy, theo Osius, phản ánh khá rõ tốc độ chuyển mình của cả nền kinh tế Việt Nam.

Ông nhắc lại một con số để mô tả khoảng cách giữa hai thời điểm. Năm 1996, một nửa dân số Việt Nam sống dưới mức 1 USD mỗi ngày. Hiện GDP bình quân đầu người đã lên khoảng 5.000 USD. Từ góc nhìn của một người từng nhiều lần làm việc tại Việt Nam, Osius cho rằng những thay đổi về kinh tế và đời sống diễn ra đặc biệt rõ tại các đô thị lớn.

Lần trở lại này đem đến cho ông cảm giác khác hẳn những chuyến công tác trước. Việt Nam đang bước vào một giai đoạn mà hàng loạt chính sách được triển khai gần như cùng lúc, từ khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, hội nhập quốc tế đến phát triển kinh tế tư nhân và thu hút đầu tư. Những thay đổi ấy diễn ra trong lúc đất nước cũng phải đối mặt một bài toán khó hơn: làm thế nào để duy trì tốc độ tăng trưởng khi lợi thế dân số đang dần thu hẹp.

Osius gọi đây là yêu cầu phải “giàu trước khi già”. Cách diễn đạt này chạm vào một trong những thách thức lớn nhất của Việt Nam trong những thập kỷ tới. Một nền kinh tế có thể hưởng lợi từ lực lượng lao động trẻ trong thời gian dài, nhưng lợi thế ấy sẽ giảm dần khi dân số già hóa. Nếu năng suất và thu nhập chưa tăng đủ nhanh trước thời điểm đó, dư địa để tiếp tục duy trì tốc độ phát triển sẽ thu hẹp.

Theo Osius, đổi mới sáng tạo trong nước giữ vai trò quan trọng để tránh bẫy thu nhập trung bình. Ông dẫn quan điểm của nhà kinh tế học Daron Acemoglu rằng một quốc gia muốn đi tiếp sau giai đoạn tăng trưởng dựa trên lao động và đầu tư cần tạo ra năng lực đổi mới của chính mình.

Việt Nam vẫn sở hữu một số lợi thế cấu trúc. Độ tuổi trung bình khoảng 32, tỷ lệ phụ nữ tham gia lực lượng lao động thuộc nhóm cao trong khu vực, chính sách được đánh giá là ổn định và môi trường kinh doanh tiếp tục mở cửa cho doanh nghiệp nước ngoài. Vị trí địa lý cũng giúp Việt Nam giữ vai trò ngày càng đáng kể trong chuỗi cung ứng khu vực.

Những lợi thế này chỉ có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành năng suất và năng lực cạnh tranh. Một lực lượng lao động trẻ tự thân chưa tạo ra tăng trưởng dài hạn. Điều quan trọng hơn nằm ở khả năng để người lao động tiếp cận giáo dục, công nghệ, hạ tầng và những ngành có giá trị gia tăng cao.

Đó cũng là lý do Osius đánh giá cao việc Việt Nam đang đẩy nhanh đầu tư hạ tầng. Ông nhắc đến đường sắt tốc độ cao Bắc Nam, sân bay Long Thành, cảng Cần Giờ và hạ tầng số như 5G. Theo ông, Việt Nam nhận ra chi phí logistics còn cao so với nhiều quốc gia khác và cần giảm những trở ngại do hạ tầng gây ra.

Các dự án lớn cũng phản ánh một thay đổi trong cách Việt Nam tiếp cận tăng trưởng. Những kế hoạch về hạ tầng trước đây có thể mất nhiều thời gian để triển khai, trong khi hiện nay các dự án lớn đang được thúc đẩy đồng thời. Osius cho rằng tiến độ có thể chưa phải lúc nào cũng đúng kế hoạch, song những dự án ấy đang dần trở thành hiện thực.

Hạ tầng giao thông chỉ là một phần của bài toán. Để tiến vào nhóm 20 nền kinh tế lớn nhất thế giới và đạt mức thu nhập cao trong khoảng 20 năm tới, Việt Nam cần thêm nguồn vốn lớn. Osius nhắc đến nhu cầu khoảng 2.500 tỉ USD cho các kế hoạch hạ tầng trong thập kỷ tới, đồng thời cho rằng hạ tầng số, năng lượng sạch và các thiết chế tài chính mới sẽ góp phần tạo thêm khả năng huy động vốn.

Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam được ông xem như một công cụ để thu hút nguồn vốn từ Bắc Mỹ. Chuyển dịch năng lượng cũng được đặt vào cùng bức tranh. Theo Osius, Việt Nam đang chuyển sang năng lượng sạch nhanh hơn một số nước ASEAN, qua đó tạo thêm sức hấp dẫn đối với các ngành công nghệ.

Nhìn từ doanh nghiệp, hạ tầng và năng lượng có mối liên hệ trực tiếp. Một nhà máy công nghệ cần giao thông, điện, dữ liệu và nhân lực. Một nền kinh tế muốn thu hút dòng vốn dài hạn cũng cần hệ thống tài chính, giáo dục và quản trị đủ khả năng đáp ứng nhu cầu của nhà đầu tư.

Osius còn nhấn mạnh lợi thế về cấu trúc đô thị của Việt Nam. Theo ông, nhiều quốc gia chỉ có một trung tâm kinh tế lớn, trong khi Việt Nam có bốn trung tâm năng động gồm TP HCM, Hà Nội, Hải Phòng và Đà Nẵng. Các thành phố này cùng sở hữu cảng, trường đại học và mạng lưới kết nối giữa nhà nước, trường học và doanh nghiệp.

Cách nhìn này đặt ra một vấn đề đáng chú ý cho quá trình phát triển. Nếu tăng trưởng chỉ tập trung tại một đô thị, cơ hội lan tỏa sẽ bị giới hạn. Khi nhiều trung tâm kinh tế cùng phát triển, nguồn nhân lực, vốn, hạ tầng và hoạt động đổi mới có thêm không gian để hình thành những cực tăng trưởng mới.

Chuỗi cung ứng toàn cầu cũng đang mở thêm cơ hội. Osius nhắc lại thời gian làm việc tại Google, khi tập đoàn này bắt đầu chuyển một phần sản xuất điện thoại Pixel từ Trung Quốc sang Việt Nam và Ấn Độ. Đây là một ví dụ được ông dùng để cho thấy vị trí của Việt Nam trong chiến lược “Trung Quốc + 1”.

Tuy nhiên, lợi thế ấy cũng đòi hỏi Việt Nam phải tiến thêm một bước. Thu hút nhà máy và vốn đầu tư nước ngoài giúp mở rộng sản xuất, tạo việc làm và thúc đẩy xuất khẩu. Về dài hạn, mục tiêu lớn hơn nằm ở khả năng để doanh nghiệp và người lao động trong nước tham gia sâu hơn vào những khâu tạo giá trị.

Trong cuộc trò chuyện, Osius tỏ ra lạc quan về khả năng Việt Nam vượt qua bẫy thu nhập trung bình. Ông dựa vào một tập hợp lợi thế gồm dân số còn tương đối trẻ, lực lượng lao động chăm chỉ và có học thức, quan hệ tốt với các cường quốc, môi trường thu hút doanh nghiệp nước ngoài và cam kết đổi mới sáng tạo.

Nhưng chính những lợi thế đó cũng đặt ra yêu cầu về tốc độ. Khi dân số còn trẻ, Việt Nam có thời gian để nâng năng suất và thu nhập. Khi cơ cấu dân số thay đổi, cơ hội ấy sẽ thu hẹp. Bài toán “giàu trước khi già” vì vậy gắn trực tiếp tăng trưởng kinh tế hôm nay vào năng lực tạo ra một nền kinh tế có năng suất cao hơn trong tương lai.

Trong dự báo 5 đến 10 năm tới, Osius hình dung một Việt Nam có hệ thống y tế tốt hơn, giáo dục đại học phát triển hơn, hạ tầng được cải thiện và nguồn năng lượng sạch hơn. Ông cũng cho rằng quan hệ kinh tế giữa Việt Nam và Mỹ sẽ tiếp tục tích cực, còn doanh nghiệp Mỹ vẫn có nhiều cơ hội làm ăn tại Việt Nam.

Sau gần ba thập kỷ kể từ lần đầu đến Sài Gòn, Osius nhìn thấy một khoảng cách rất lớn giữa Việt Nam năm 1996 và Việt Nam hiện nay. Thách thức của giai đoạn mới cũng khác. Khi mục tiêu chuyển từ thoát nghèo sang trở thành nền kinh tế thu nhập cao, lợi thế lao động giá rẻ hay tốc độ mở rộng cơ sở hạ tầng sẽ dần nhường chỗ cho năng suất, đổi mới sáng tạo và chất lượng nguồn nhân lực.

“Phải giàu trước khi già” vì vậy trở thành một cách cô đọng để mô tả bài toán phát triển mà Việt Nam đang bước vào. Thời gian vẫn còn, nhưng lợi thế dân số trẻ sẽ chẳng kéo dài mãi. Năng lực tận dụng giai đoạn hiện tại sẽ quyết định Việt Nam bước vào quá trình già hóa ở vị thế nào.