Trong ít nhất một thập kỷ qua, nhiều quốc gia đang phát triển tại châu Á và châu Phi luôn lo ngại nguy cơ bị phụ thuộc vào Trung Quốc. Họ cảnh giác với bẫy nợ, các chính sách mang tính ép buộc và những chi phí ẩn có thể đẩy nền kinh tế vào khủng hoảng.

Khủng hoảng đã xảy ra, nhưng logic này lại bị đảo ngược. Sau sáu tuần chiến sự giữa Mỹ, Israel và Iran cùng các đòn đáp trả sau đó, những quốc gia đặt cược vào chuỗi cung ứng Trung Quốc lại đang chống chịu tốt hơn so với những nước tin vào Pax Americana.

Hãy nhìn vào Pakistan. Đáng lẽ đến thời điểm này, nước này đã rơi vào một vòng xoáy khủng hoảng kinh tế và xã hội quen thuộc. Pakistan luôn dễ tổn thương trước cú sốc giá năng lượng khi phải nhập khẩu gần như toàn bộ lượng dầu họ cần, phần lớn đi qua eo biển Hormuz. Quốc gia này gánh khoản nợ nước ngoài 130 tỉ USD và thâm hụt tài khoản vãng lai kéo dài. Chỉ một cú hích nhỏ thôi cũng đủ sức buộc nước này cầu cứu Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), kèm theo tình trạng mất điện kéo dài 18 giờ mỗi ngày và bất ổn lan rộng trên đường phố.

Nhưng những điều đó hiện vẫn chưa xảy ra. Áp lực vẫn tồn tại: Islamabad đã tăng giá nhiên liệu và lên kế hoạch cắt điện hai đến ba giờ mỗi ngày. Tình trạng thiếu LNG kéo dài sẽ khiến việc vận hành các nhà máy điện trở nên khó khăn hơn. Tuy nhiên, so với vài năm trước khi nền kinh tế rơi vào khủng hoảng diện rộng sau xung đột Nga-Ukraine, Pakistan đang đứng khá vững.

Sự khác biệt nằm ở các tấm pin mặt trời sản xuất tại Trung Quốc. Người dân Pakistan đã nhanh chóng chuyển sang điện mặt trời và nhập khẩu khoảng 17 gigawatt công suất quang điện mỗi năm kể từ 2024. Hiện đã có khoảng một phần tư số hộ gia đình tự lắp đặt hệ thống điện mặt trời.

Chính phủ Pakistan thậm chí không phải chi quá nhiều tiền để trợ cấp cho quá trình chuyển đổi năng lượng này. Họ tận dụng tình trạng dư thừa công suất của Trung Quốc thay vì tìm cách ngăn chặn, đồng thời giữ thuế nhập khẩu ở mức thấp để người dân có thể tiếp cận dễ dàng. Giá pin mặt trời nhập khẩu đã giảm gần 60% trong giai đoạn 2024-2025. Các khoản trợ cấp của Bắc Kinh giúp các nhà máy trong nước tiếp tục sản xuất, đồng thời gián tiếp tài trợ cho quá trình điện khí hóa hàng triệu hộ gia đình tại Pakistan.

Nhiều quốc gia khác lại chọn hướng đi ngược lại nhằm bảo vệ sản xuất nội địa hoặc giảm rủi ro chính trị. Những nước cố gắng hạn chế pin quang điện giá rẻ có tốc độ triển khai chậm hơn nhiều. Vì vậy, họ cũng dễ bị tổn thương hơn trước những biến động tại Vịnh Ba Tư.

Pin mặt trời không phải là ví dụ duy nhất cho thấy hàng hóa giá rẻ từ Trung Quốc có thể trở thành sức mạnh thay vì sự suy yếu. Nepal hiện có tỉ lệ xe điện thuộc hàng cao nhất thế giới, chỉ sau Na Uy. Đội xe điện nhập khẩu giá rẻ giúp nước này ít bị phụ thuộc vào giá xăng so với nhiều quốc gia châu Á khác. Các phương tiện này sử dụng điện sạch, phần lớn đến từ hệ thống thủy điện có sự hỗ trợ tài chính bởi Bắc Kinh.

Không khó để thấy nhiều nhà hoạch định chính sách tại các nền kinh tế đang phát triển nhìn vào những ví dụ này và đi đến kết luận rằng đặt cược vào Trung Quốc không hẳn là một lựa chọn rủi ro.

Trên thực tế, một số quốc gia có thể đã hành động theo hướng đó. Hoạt động nhập khẩu pin mặt trời từ Trung Quốc đã tăng mạnh trong vài năm qua, đặc biệt tại khu vực châu Phi hạ Sahara. Khi phải lựa chọn giữa một Bắc Kinh theo đuổi chủ nghĩa trọng thương nhưng dễ đoán và một nước Mỹ thất thường, đặt lợi ích riêng lên trên hết và gây gián đoạn, câu trả lời dường như đã khá rõ ràng.

Tuy nhiên, đó có thể là một đánh giá sai lầm. Việc phụ thuộc vào thiện chí của Bắc Kinh cũng không hẳn là an toàn hơn. Chỉ trong một năm qua, Trung Quốc đã cho thấy họ sẵn sàng sử dụng quyền kiểm soát chuỗi cung ứng như một công cụ gây sức ép, điển hình là trong lĩnh vực nam châm và đất hiếm.

Nhưng ở thời điểm hiện tại, sự tương phản là rất rõ. Những quốc gia từng tin rằng trật tự thương mại mở do Mỹ dẫn dắt sẽ bảo vệ họ trước các cú sốc nay đang chật vật. Ngược lại, những nước chấp nhận rủi ro phụ thuộc vào hàng hóa và hạ tầng Trung Quốc lại cho thấy sức chống chịu ngoài dự kiến.

Tình hình có thể còn xấu hơn nếu Tổng thống Donald Trump rút khỏi Vịnh Ba Tư mà không mở lại eo biển Hormuz. Khi đó, bài học mà thế giới rút ra sẽ khắc nghiệt hơn: Mỹ có thể đưa ra quyết định ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn cung năng lượng của bạn, không chịu trách nhiệm về hệ quả, rồi phủi áo rời đi. Trong khi đó, Trung Quốc sẽ bán cho bạn công nghệ giúp bạn không còn phải phụ thuộc vào những quyết định đó.

Đây có thể là một thất bại địa chính trị lớn nhất của Mỹ, lớn hơn bất kỳ sự tổn hại về hình ảnh nào trong cuộc chiến với Iran. Ông Trump có thể từng kỳ vọng sẽ được nhớ đến như vị tổng thống khôi phục vị thế của nước Mỹ bằng cách giải quyết các điểm nóng kéo dài như Venezuela, Iran hay thậm chí là Cuba. Nhưng rất có thể lịch sử sẽ nhớ đến ông như người đã để châu Á nghiêng về vòng tay rộng mở của Trung Quốc.