Vào năm 1776, trên một con tàu thả neo tại cảng New York, một nhóm tội phạm tiền giả bận rộn in ấn những tờ tiền giả. Hầu hết các hoạt động làm tiền giả đều nhằm mục đích trục lợi, nhưng tổ chức này lại lên kế hoạch phân phát miễn phí các tờ tiền đó. Họ là những đặc vụ Anh, và sứ mệnh của họ là làm ngập lụt New York bằng những tờ “Continental” giả, loại tiền tệ sơ khai của Cách mạng Mỹ, từ đó châm ngòi lạm phát, làm suy yếu lực lượng nổi dậy và giúp vương quốc Anh giành chiến thắng trong cuộc chiến.

Mưu đồ này phần lớn đã thành công: Phe trung thành với hoàng gia Anh đã tung ra các tờ tiền giả, góp phần làm suy giảm niềm tin của thị trường vào đồng Continental. Thế nhưng, tiền giả còn lâu mới là vấn đề lớn nhất của đồng tiền này. Thách thức trực diện hơn lại đến từ chiến trường, nơi mỗi thất bại của quân đội George Washington đều thổi bùng lên sự hoài nghi về việc liệu các tờ tiền này cuối cùng có thể đổi được vàng hoặc bạc hay không. Giá trị của đồng Continental phụ thuộc vào khả năng thắng trận nhanh chóng của nước Mỹ, và sau đó là khả năng duy trì liên minh chính trị mong manh của các thuộc địa.

Đồng Continental thất bại, nhưng quốc gia này vẫn tồn tại; Mỹ đã khai sinh ra đồng đô la vào năm 1785, cùng thời điểm London đang vượt qua Amsterdam để trở thành trung tâm tài chính toàn cầu và bảng Anh trở thành đồng tiền thống trị thế giới. Phải mất hai cuộc chiến tranh thế giới sau đó, USD mới thay thế được vị trí của bảng Anh.

Ngày nay, USD là cầu nối trung gian vận hành nền thương mại toàn cầu: 89% các giao dịch ngoại hối có liên quan đến USD, khoảng một nửa lượng hàng hóa xuất khẩu được định giá bằng đồng tiền này, và đây là đồng tiền dự trữ được lựa chọn hàng đầu của các ngân hàng trung ương trên thế giới. Kể từ khi USD củng cố vai trò đó tại Bretton Woods vào năm 1944, người Mỹ và cả thế giới đã không ngừng tranh cãi về nó. Một số nhà phân tích Mỹ lo ngại về việc mất đi vị thế này; số khác lại nghĩ nó không đáng để đánh đổi bằng ngần ấy rắc rối. Rất nhiều người ngoài nước Mỹ bất bình với sự thống trị của USD; nhưng không ai có thể đưa ra một giải pháp thay thế tốt hơn.

Các cuộc thảo luận về USD thường mang màu sắc kỹ thuật, phụ thuộc vào các lý thuyết kinh tế phức tạp và các chi tiết vi mô của hệ thống hạ tầng tài chính. Tuy nhiên, ít nhất là kể từ năm 2022, khi Nga phát động cuộc chiến tổng lực tại Ukraine và Washington đáp trả bằng các biện pháp trừng phạt, cuộc thảo luận này đã mang tính chính trị nhiều hơn.

Sự chuyển dịch đó hiện rõ trong một loạt cuốn sách gần đây về đồng USD, đặc biệt là tác phẩm Money beyond borders: Global currencies from Croesus to Crypto (Nhà xuất bản Đại học Princeton, tháng 3/2026) của nhà sử học kinh tế Barry Eichengreen. Khi đọc cuốn sách này, đôi khi tôi có cảm giác nó có thể được đặt tên là Tiền tệ: Một lịch sử quân sự.

Quan niệm cho rằng tiền tệ về cơ bản mang tính chính trị nghe có vẻ giống như những lời tán gẫu đêm muộn trong ký túc xá, hoặc tệ hơn, là bài phát biểu chính tại một hội nghị tiền số vào năm 2012. Dẫu vậy, đó là một bài học mà một số người ở Mỹ đang phải học lại.

Và khi cuộc đối thoại xung quanh vị thế thống trị của USD ngày càng mang tính chính trị, nó bắt đầu giống như một bản học bạ đánh giá năng lực của chính nước Mỹ. Sự thống trị của USD đang ở giai đoạn "cuối độ tuổi trung niên," nhà kinh tế học Kenneth Rogoff của đại học Harvard viết trong cuốn Our dollar, Your problem: An insider’s view of seven turbulent decades of global finance, and the road ahead (Nhà xuất bản Đại học Yale, 2025). Ông nhận định đồng tiền này vẫn có sức khỏe tốt, nhưng cũng có những lý do để lo ngại rằng nó có thể đã đạt đỉnh. Khi nước Mỹ kỷ niệm 250 năm ngày thành lập, đánh giá đó nghe thật giống với tình cảnh của chính quốc gia này.

Sao Thủy đối đầu sao Hỏa

Tiền tệ thường do các quốc gia quản lý, điều này tạo ra một bài toán khó khi người từ hai quốc gia khác nhau giao thương: Giao dịch nên được định giá bằng đồng tiền nào? Trong nhiều thế kỷ, câu hỏi này đã được giải quyết bằng cách dựa vào một đồng tiền mà cả hai bên cùng tin tưởng. Những đồng tiền được gọi là trung gian tiền tệ quốc tế, được sử dụng ngay cả bởi những người không phải công dân của quốc gia phát hành, nhằm thúc đẩy thương mại xuyên biên giới.

Nhưng điều gì đã đẩy một đồng tiền đạt đến vị thế này? Trong một bài nghiên cứu năm 2017, Eichengreen và các đồng nghiệp đã đối chiếu hai học thuyết mà họ gọi là lý thuyết sao Thủy và sao Hỏa về tiền tệ quốc tế, được đặt tên theo các vị thần La Mã đại diện cho thương mại và chiến tranh. Sử dụng dữ liệu của 19 quốc gia từ năm 1890 đến năm 1913, họ kết luận rằng các yếu tố kinh tế đơn thuần không thể giải thích tại sao các chính phủ và ngân hàng trung ương lại chọn nắm giữ một số đồng tiền nhất định. Các liên minh quân sự cũng đóng một vai trò rất lớn. "Sự thống trị của USD với tư cách là một đơn vị quốc tế được củng cố bởi vai trò siêu cường toàn cầu của Mỹ trong việc đảm bảo an ninh cho các quốc gia đồng minh," họ viết.

Trong gần một thập kỷ kể từ khi bài nghiên cứu đó được công bố, các cách giải thích mang hơi hướng sao Hỏa về USD đang ngày càng chiếm ưu thế.

"Vai trò của chính trị trong việc định hình thứ bậc tiền tệ toàn cầu từng được xem là thứ yếu so với... các yếu tố kinh tế nền tảng," nhà khoa học chính trị Daniel McDowell (người cũng có cuốn sách riêng về USD) viết cho trung tâm Địa kinh tế của hội đồng Đại Tây Dương vào mùa thu năm ngoái. Nhưng điều đó đang thay đổi. "Trong cuộc tranh luận lớn về tiền tệ toàn cầu, các lực lượng thị trường chưa bao giờ trở nên lỗi thời như hiện nay và các lực lượng chính trị chưa bao giờ nổi bật đến thế."

Sự chuyển dịch đó xuất hiện đậm nét trong cuốn sách Paper Soldiers: How the weaponization of the dollar changed the world order (Portfolio, 2024) của đồng nghiệp Saleha Mohsin. Trong những chương đầu diễn ra vào những năm 1990 thanh bình, bộ trưởng bộ Tài chính Bob Rubin đang bận rộn xoa dịu thị trường trái phiếu bằng cách cam kết thực hiện chính sách "USD mạnh," một mật mã cho việc kiềm chế ý định can thiệp vào thị trường tiền tệ để đẩy giá hoặc hạ giá USD, điều mà các quốc gia thường làm. Đây có lẽ là đỉnh cao cho cách giải thích theo lý thuyết sao Thủy về sự thống trị của USD. Nhưng tựa đề của cuốn sách đã báo trước cái kết của nó: Vào thời điểm Janet Yellen tiếp quản vị trí bộ trưởng bộ Tài chính dưới thời tổng thống Joe Biden, giai đoạn "sự kết thúc của Lịch sử" đã khép lại và USD đang tiến ra chiến trận, trở thành vũ khí trừng phạt Nga vì cuộc chiến tại Ukraine.

Cuốn sách của Eichengreen làm rõ rằng đây mới là chuẩn mực lịch sử. Ví dụ, đồng denarius của La Mã đã lan rộng, như cách chúng ta nói ngày nay, dưới họng súng. "Tiền La Mã được dùng để trả lương cho binh lính La Mã," Eichengreen viết. "Nó đi theo các đoàn quân La Mã. Chiến lợi phẩm của họ cung cấp nguyên liệu cần thiết cho việc đúc tiền. Những diễn biến trên chiến trường đã tạo động lực cho sự phổ biến của nó [và] cả sự mất giá của nó sau những thất bại quân sự." Các mục tiêu quân sự và chính trị đã thúc đẩy việc sử dụng đồng denarius nhiều như các mục tiêu thương mại.

Eichengreen cũng cung cấp những lịch sử mang tính chính trị tương tự về các đồng tiền quốc tế khác, những đồng tiền mà ông lập luận là đã trở nên thống trị nhờ vào sự kết hợp giữa thương mại, sự ổn định và ảnh hưởng quân sự. Đồng "chim cú" của Athens không chỉ hưởng lợi từ tiềm lực thương mại của thành bang này mà còn từ lực lượng hải quân hùng mạnh và các liên minh rộng khắp của nó. Đồng solidus của Byzantine được hưởng lợi từ hệ thống thuế hiệu quả của Constantine cũng như lực lượng quân sự đáng kể của ông; binh lính được trả lương bằng đồng solidus và do đó được gọi là "soldiers" (bắt nguồn từ chữ solidus). Tương tự, bảng Anh đã được củng cố nhờ các cuộc chiến tranh Pháp và Napoléon, những cuộc chiến khiến London trở thành một nơi tương đối bình yên để tiến hành kinh doanh so với phần còn lại của châu Âu.

Eichengreen không phải là người duy nhất nhấn mạnh các yếu tố chính trị và quân sự trong sự trỗi dậy của một đồng tiền lên vị thế quốc tế. Khởi đầu cho sự kết thúc quyền bá chủ tiền tệ của Tây Ban Nha có thể bắt nguồn từ việc Anh đánh chìm hạm đội Armada của Tây Ban Nha, Rogoff kể lại. Trong cuốn King Dollar: The past and future of the world’s dominant currency (Nhà xuất bản Đại học Yale, 2025), nhà báo tài chính Paul Blustein đã đưa ra ví dụ về Hốt Tất Liệt, người mà vào thế kỷ 13 đã phát hành đồng tiền định danh bằng giấy (tiền chao) lan rộng một phần vì vị hoàng đế Trung Hoa này đe dọa sẽ xử tử bất kỳ ai không chấp nhận nó.

Vai trò của USD trong hệ thống quốc tế thì khác: Nó không phải là đồng tiền dự trữ của thế giới chỉ vì đó là thứ mà binh lính Mỹ được trả lương. Vị thế của nó dựa trên quy mô của nền kinh tế Mỹ, các thị trường tài chính sâu rộng và một ngân hàng trung ương đáng tin cậy. Và khi nước Mỹ bị cáo buộc áp dụng các chính sách cưỡng chế, các chính sách đó thường liên quan đến việc ngăn chặn quyền tiếp cận đồng USD, chứ không phải bắt buộc phải dùng nó.

Dẫu vậy, Eichengreen lập luận rằng các đồng minh của Mỹ, những nước dựa vào chiếc ô an ninh của quốc gia này, có xu hướng nắm giữ nhiều tài sản định giá bằng USD hơn mức thông thường. Logic đó còn được đẩy đi xa hơn nữa trong cuốn Greenback Empire: Global dollar dominance and the new cold war (Nhà xuất bản Đại học Chicago, tháng 10.2026) của nhà xã hội học Ho-fung Hung thuộc đại học Johns Hopkins. Ông đặt mục tiêu giải thích một câu đố: Tại sao vị thế thống trị của USD vẫn duy trì ngay cả khi tỉ trọng của Mỹ trong nền kinh tế toàn cầu đã thu hẹp lại? "Nếu chỉ xem xét các yếu tố kinh tế, quyền bá chủ của USD đáng lẽ đã biến mất từ lâu," ông viết. Sau khi vạch ra những thiếu sót của các cách giải thích khác, ông dừng lại ở "lĩnh vực duy nhất mà Hoa Kỳ duy trì ưu thế toàn cầu của mình": Quân đội Mỹ. Ông lưu ý rằng sự phổ biến của USD ở Tây Đức trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh phần lớn là do đồng tiền này dùng để trả lương binh lính; Washington sau đó đã thúc đẩy người Tây Đức chi tiêu những đồng tiền đó vào trang thiết bị quân sự của Mỹ. Ông cho biết các mối quan ngại về an ninh tương tự cũng đã tạo ra USD dầu mỏ (petrodollar). Và vào năm 1985, Mỹ đã thuyết phục các đồng minh làm mất giá USD. Theo quan điểm của Hung, "quyền bá chủ của [đồng USD] luôn dựa vào súng đạn hơn là vàng."

Có những ý kiến phản bác, chắc chắn là đối với quan điểm cực đoan hơn của Hung, hoặc ngay cả với góc nhìn chừng mực hơn của Eichengreen. Các nghiên cứu khác đã kết luận rằng các yếu tố kinh tế tự thân chúng đã giải thích rất tốt việc các ngân hàng trung ương nắm giữ những đồng tiền nào, và các thước đo địa chính trị dường như không có ý nghĩa thống kê đáng kể. Và trong cuốn King Dollar, Blustein nghiêng về cách giải thích của lý thuyết sao Thủy, đưa ra một lập luận tài chính truyền thống hơn cho sự thống trị của USD. Ông thừa nhận tầm quan trọng của nhà nước trong việc quản lý tiền tệ nhưng nhấn mạnh đến hiệu ứng mạng lưới đã giúp USD bám rễ chắc chắn với tư cách là đồng tiền toàn cầu, cũng như sự thiếu vắng các giải pháp thay thế.

"Vị thế thống trị toàn cầu của USD gần như là không thể lay chuyển," Blustein viết, "và sẽ vẫn như vậy trừ khi có những sai lầm thảm khốc từ chính phủ Mỹ." Điều đáng khen là ông thừa nhận những sai lầm như vậy hoàn toàn có thể xảy ra.

Trong tất cả những cuốn sách này, tác phẩm khó xếp loại nhất là The Almighty Dollar: 500 years of the world’s most powerful money (Crown Currency, tháng 5.2026) của Brendan Greeley, nhà sử học và cựu nhà báo của Bloomberg Businessweek. Ông tỏ ra hoài nghi hơn về những lợi ích mà người Mỹ nhận được từ sự thống trị của USD, và trong cuốn lịch sử sâu rộng, đa tầng nghĩa của mình, ông xem USD rốt cuộc nằm ngoài tầm kiểm soát của bất kỳ một chính phủ đơn lẻ nào.

Trong những trang mở đầu, Greeley đối chiếu các cách giải thích kinh tế tiêu chuẩn về tiền tệ với một cách giải thích theo trường phái "tiền tệ quốc định,” thường đặt tầm quan trọng của nhà nước lên trên các yếu tố kinh tế thuần túy. Nhưng ông từ chối đứng về phía bên nào, và ông cũng không đồng tình với các lý thuyết sao Hỏa: "Tôi nghĩ các đường dây hoán đổi tiền tệ quan trọng hơn nhiều so với các tàu sân bay", ông chia sẻ với các đồng nghiệp của tôi trên podcast Odd Lots. "Tôi không nghĩ USD là sản phẩm của Pax Americana (Kỷ nguyên Hòa bình Mỹ)." Theo quan điểm của Greeley, không ai kiểm soát được USD, kể cả cục Dự trữ Liên bang (Fed) nhưng hoạt động ngân hàng quan trọng hơn đạn dược.

Nếu có một sự dung hợp giữa lý thuyết sao Thủy và sao Hỏa về sự thống trị của USD, thì đó chính là cuốn Our Dollar, Your Problem của Rogoff, tác phẩm quan tâm trước hết và trên hết đến nợ công và lạm phát của Mỹ. Kinh tế học, chứ không phải các liên minh quân sự, là yếu tố cốt lõi ở đây, nhưng chính nền chính trị của Mỹ mới là mối đe dọa lớn nhất đối với chúng. "Những mối nguy hiểm lớn nhất đối với quyền tối cao của USD... đến từ bên trong," Rogoff viết, "và việc đảng nào đang nắm quyền không quan trọng."

Eswar Prasad, giáo sư kinh tế tại đại học Cornell, cũng đồng tình với những quan điểm này trong cuốn The Doom Loop: Why the world economic order ss spiraling into disorder (Basic Venture, tháng 2.2026). USD được hưởng lợi từ việc thiếu vắng sự cạnh tranh, ông nói, nhưng đang bị suy yếu bởi chính trị. Ông dự báo rằng USD sẽ tiếp tục thống trị, mặc dù ông lưu ý rằng "trong một thế giới logic hơn" thì điều đó sẽ không đúng.

Bạn có thường xuyên nghĩ về đế chế La Mã?

Không khó để giải thích sự thay đổi trong bầu không khí thảo luận về USD, từ lý thuyết sao Thủy sang sao Hỏa. Mỹ không còn là siêu cường toàn cầu duy nhất, và trật tự địa chính trị thời hậu chiến tranh Lạnh đã rạn nứt. Nước Mỹ vẫn là một ngôi sao sáng về tài chính và kinh tế, nhưng các nền tảng chính trị của nó đang xuất hiện những vết nứt.

Hung nghĩ rằng sự thống trị của USD phải được thúc đẩy bởi chính trị vì vị thế kinh tế của nó đã thu hẹp kể từ thời Bretton Woods trong khi vị thế quân sự vẫn giữ vững song ông là người có quan điểm cá biệt. Nhìn chung, những cuốn sách này gợi mở một câu hỏi: Sự thống trị của USD có thể kéo dài bao lâu nếu chỉ dựa vào tầm vóc kinh tế của nước Mỹ, ngay cả khi sự ổn định chính trị và ảnh hưởng quốc tế của quốc gia này bắt đầu suy giảm. Nếu bạn tin vào lý thuyết sao Thủy về tiền tệ quốc tế, USD sẽ ổn. Nếu bạn tin vào lý thuyết sao Hỏa, USD đang sống bằng thời gian vay mượn.

Nhiều cuốn sách trong số này đã được đưa đi in trước khi Donald Trump trở lại Nhà Trắng. Nhưng cuốn sách của Eichengreen, với lợi thế được xuất bản vào đầu năm nay, đã không hề khoan nhượng. "Cuối cùng, số phận của USD sẽ phụ thuộc vào sự sẵn lòng của các nhà lãnh đạo Mỹ trong việc thượng tôn pháp luật, tôn trọng sự phân chia quyền lực và tôn trọng các cam kết của quốc gia với các đối tác nước ngoài," ông viết. Đây là những mối quan ngại mà giới quan sát tiền tệ từ lâu đã có nhưng là dành cho nhân dân tệ, ông lưu ý, chứ không phải đồng USD. "Thời thế, thế thời."

Đoạn văn mang điềm báo đáng ngại nhất trong cuốn sách của Eichengreen, dưới góc nhìn của nước Mỹ hiện đại, có thể là phần ông mô tả lý do tại sao đồng denarius của La Mã mất đi vị thế thống trị:

"Nhà nước La Mã, khi già đi, đã trở nên quan liêu hơn và kém gắn kết hơn. Các truyền thống dân chủ của nền cộng hòa, vốn cho phép viện Nguyên lão kiểm soát việc phát hành tiền quá mức và ngăn chặn sự mất giá của đồng denarius, đã nhường chỗ cho sự cai trị của một người, người mà những ý muốn hoàng gia độc đoán của ông ta, bao gồm cả về tiền tệ, không bị kiểm soát. Thượng tôn pháp luật suy yếu, và tham nhũng trở nên phổ biến hơn, khi đất đai ngày càng tập trung vào tay một số ít chủ đồn điền lớn."

Đồng thời, ông viết, ngân sách quân sự của La Mã phình to. Dịch bệnh lan rộng và ô nhiễm trở nên tồi tệ hơn. Các vụ phun trào núi lửa làm thay đổi khí hậu, gây tàn phá các mùa màng. Sau đó, hoàng đế Nero quyết định làm mất giá đồng denarius hơn nữa để chi trả cho các cuộc chiến tranh mới.

Không đáng một đồng Continental

Đến năm 1781, đồng tiền quốc gia đầu tiên của Mỹ, đồng Continental, trên thực tế đã trở nên vô giá trị, và không phải vì những kẻ làm tiền giả của Anh. Theo cách giải thích tiêu chuẩn, Quốc hội đã sai lầm khi làm tràn ngập các thuộc địa bằng quá nhiều tiền giấy định danh mới, góp phần tạo nên cụm từ cửa miệng "không đáng một đồng Continental". Lịch sử thực tế phức tạp hơn thế.

Đồng Continental về mặt kỹ thuật là một trái phiếu chiến tranh không trả lãi định kỳ, chứ không phải tiền định danh, nhà kinh tế học Farley Grubb viết trong cuốn The Continental Dollar: How the American revolution was financed with paper \money (Nhà xuất bản Đại học Chicago, 2023). Mục đích ban đầu của nó không phải là để làm phương tiện thanh toán hợp pháp mà là để trả lương cho binh lính. Quyết định năm 1777 biến nó thành đồng tiền thanh toán hợp pháp đã làm đảo lộn hoạt động vận hành và góp phần vào sự sụp đổ của nó, Grubb viết.

Nhưng vấn đề lớn nhất của đồng Continental có lẽ chỉ là cuộc chiến kéo dài quá lâu và tỏ ra quá tốn kém, đặc biệt là trong bối cảnh địa vị chính trị mong manh của Quốc hội Lục địa.

"Khi Quốc hội phát hành những tờ tiền giấy đầu tiên, họ không có ý định chiến đấu một cuộc chiến kéo dài với Vương quốc Anh hay tài trợ cho các khoản chi phí khổng lồ, nhà kinh tế học Charles Calomiris viết vào năm 1988. "Việc thành lập một quân đội là một... quân bài mặc cả."

Cuối cùng, sự sụp đổ của đồng Continental đến từ việc công chúng nhận ra rằng Quốc hội không thể tăng thuế đủ cao để thu hồi chúng. Các cư dân thuộc địa đã chiến đấu trong cuộc chiến một phần là để tránh thuế cao hơn, và hơn thế nữa, Quốc hội hoàn toàn không có quyền đánh thuế mà họ phụ thuộc vào các bang. (Động lực thúc đẩy sự ra đời của đồng Continental ngay từ đầu là một câu chuyện kinh điển: New York lo sợ rằng họ có thể bị buộc phải chấp nhận tiền tệ do Massachusetts phát hành, có lẽ là một sự thật lịch sử đáng tin nhất mà tôi từng đọc.)

Bỏ qua tất cả các cuộc tranh luận kỹ thuật về số phận của đồng Continental, bạn chỉ cần nhìn vào chính các tờ tiền để nhận ra giá trị của chúng không thể tách rời khỏi mục tiêu chính trị mà chúng đại diện: "Nếu đất nước tôi thất bại trong việc bảo vệ nền độc lập của mình, tôi sẽ hạnh phúc khi không sở hữu gì ngoài mạng sống của mình," một vị tướng thuộc địa viết vào năm 1779. Một tờ tiền, đang được trưng bày tại bảo tàng Lịch sử Quốc gia Mỹ Smithsonian, khắc họa hình ảnh một con đại bàng đang chiến đấu với một con diệc. Dòng chữ phía trên các con chim rất có thể sẽ tô điểm cho USD khi quốc gia này bước sang tuổi 250: "Kết cục vẫn chưa rõ ràng."