Mặc áo sơ mi cài cúc sắc sảo, quần jeans xanh bó sát và mái tóc muối tiêu vuốt ngược, Alexander Ernstberger trông chẳng khác nào mẫu hình giới ngân hàng thời hiện đại. Nhưng như câu hát lan truyền trên TikTok, ông không còn là “một người làm trong ngành tài chính.” Về thực chất, ông đã bị cấm kinh doanh.

Năm ngoái, doanh nhân kiêm cựu nhà quản lý quỹ này được trả tự do sau khi chấp hành 2/3 bản án 6 năm tù liên quan đến một trong những bê bối tài chính lớn nhất trong lịch sử gần đây của Thụy Điển.

Kể từ đó, ông bắt đầu một sự nghiệp mới: Người ảnh hưởng cổ súy văn hóa kiếm tiền bằng mọi giá. Một tối thứ Năm cuối tháng 8, hàng trăm nam thanh niên ăn mặc lịch sự, một số mang cặp táp hoặc bìa đựng tài liệu bằng da, nhiều người vẫn đang học trung học, nối nhau bước vào một hội trường ở trung tâm Stockholm để theo dõi Ernstberger, thần tượng tài chính của họ, giới thiệu dự án mới nhất. Không khí đặc quánh mùi nước hoa và tiếng nhạc EDM chát chúa.

Ernstberger đang giới thiệu Gritch, ghép từ grit (sự bền bỉ) và rich (giàu có), một ứng dụng theo mô hình việc làm tự do. Những người trẻ muốn theo nghề bán hàng có thể đăng ký bán hợp đồng điện hoặc gói cước điện thoại để hưởng hoa hồng, đồng thời được ông và các cộng sự đào tạo. Thu nhập sẽ được trả vào thứ Sáu, kịp cho các cuộc vui cuối tuần, một đồng nghiệp nói. Lời hứa nhận được tràng pháo tay vang dội, xen lẫn tiếng hò reo và vài giọng nam thiếu niên đang vỡ tiếng.

Tại một đất nước mà sự ổn định việc làm và chăm sóc y tế trọn đời từ lâu được bảo đảm, sự nổi lên của Ernstberger như một ngôi sao mạng xã hội cho thấy bức tranh tài chính đang thay đổi ra sao với người Thụy Điển trẻ.

Doanh nhân 40 tuổi này hiện hiện diện dày đặc trong một số chủ đề nổi lên trên mạng xã hội: Khi là nhân vật trong các video cắt ghép, ghép những câu nói hùng hồn của ông với nhạc sôi động; khi là khách mời của các chương trình YouTube, podcast đại chúng và các kênh thuộc manosphere, cộng đồng trực tuyến tập trung vào các vấn đề của nam giới. Trên tất cả các kênh này, ông đề cao các giá trị của sự giàu có. Mùa thu năm ngoái, tự truyện của Ernstberger, kể lại vụ án và phiên tòa của ông, trở thành sách bán chạy. Trên mạng, các cửa hàng chào bán hàng hóa mang thương hiệu Ernstberger, như áo phông in khẩu hiệu: “Ai mà chẳng đôi lúc phạm tội tài chính, đúng không?”

Tất cả điều đó mang lại cho ông một lượng người hâm mộ cuồng nhiệt trong giới thiếu niên và thanh niên Thụy Điển. Nhiều người coi Ernstberger là phiên bản Stockholm của Jordan Belfort, “Sói già Phố Wall”, người cũng gây dựng danh tiếng sau khi thụ án vì những tội phạm tài chính tai tiếng.

“Alexander là nguồn cảm hứng rất lớn,” Leo, học sinh 17 tuổi đến từ ngoại ô Stockholm, đi cùng hai bạn học tới sự kiện, nói. Vừa mân mê túi đựng máy tính xách tay màu xanh lục đậm, cậu vừa hết lời ca ngợi Ernstberger. “Ông ấy chẳng làm gì sai cả,” Leo nói về vụ án hình sự của thần tượng. “Và kể cả nếu có làm gì đó, điều ấy cũng không khiến ông ấy trở thành một doanh nhân tồi.”

Sự kiện cho thấy những chuyển biến trong thái độ của giới trẻ Thụy Điển đối với sự giàu có và cơ hội vươn lên về kinh tế–xã hội. Dù đất nước từ lâu nổi tiếng với chủ nghĩa bình quân, khoảng cách giàu nghèo đang ngày càng nới rộng.

Sau ba thập niên cải cách làm thu hẹp nhà nước phúc lợi được tài trợ bằng thuế, Thụy Điển đã bãi bỏ thuế thừa kế; trong khi thuế đánh vào lãi vốn và doanh nghiệp thậm chí có thể ưu đãi hơn Mỹ. Thụy Điển hiện có số tỉ phú USD tính trên đầu người cao hơn Mỹ. Theo Luxembourg Income Study, thu nhập khả dụng của 10% người Thụy Điển nghèo nhất đã tăng nhanh hơn nhóm tương ứng ở phần lớn các nước phát triển trong giai đoạn này. Nhưng thu nhập của 10% giàu nhất tăng với tốc độ gấp đôi.

“Họ không thể tin vào nhà nước”

Bất bình đẳng ngày càng lớn khiến của cải truyền qua các thế hệ trở nên quan trọng hơn, đồng thời khiến người trẻ Thụy Điển ngày càng khó đạt những cột mốc như mua nhà. Theo báo cáo của cơ quan Thanh niên và Xã hội Dân sự Thụy Điển, chỉ khoảng một phần ba người Thụy Điển từ 16 đến 29 tuổi có cái nhìn lạc quan về tương lai, giảm từ hơn 50% một thập niên trước.

Những kết quả gần nhất của Ungdomsbarometern, “Phong vũ biểu Thanh niên”, khảo sát theo dõi quan điểm của người Thụy Điển 15–24 tuổi từ năm 1991, cho thấy điều này đang dịch chuyển các ưu tiên của người trẻ. Hiện nay, 56% người Thụy Điển trẻ coi “kiếm tiền” là điều quan trọng nhất trong đời, tăng từ 38% năm 2017. Trong khi đó, tỉ lệ coi “học tốt ở trường” là quan trọng nhất giảm từ 51% xuống 37%.

“Nhiều người cho biết họ khó có thể cải thiện tình hình tài chính của mình trong ngắn hạn; điều này, với một số người, có thể dẫn tới mong muốn đi đường tắt,” báo cáo mới nhất của Ungdomsbarometern viết. “Chúng tôi nhận thấy xu hướng đầu tư mạnh mẽ trong giới trẻ: ngày càng nhiều người Thụy Điển trẻ đầu tư vào cổ phiếu và tiền mã hóa, hoặc tiết kiệm một khoản ‘quỹ để có thể bỏ việc.’”

Khi bất bình đẳng thu nhập rõ nét hơn ở nhiều nước phương Tây, đồng thời phụ nữ ngày càng nổi bật trên thị trường lao động và trong giáo dục đại học, 60% sinh viên đại học Thụy Điển là nữ, các nam thanh niên ngày càng cảm thấy mình bị bỏ lại phía sau. Điều đó lôi kéo một bộ phận tìm đến những nhân vật của manosphere như Andrew Tate và Sneako, cũng như Jordan Peterson, người có phong cách học giả hơn, những người nói với họ rằng hệ thống được sắp đặt bất lợi cho họ.

Ernstberger nói thẳng với nhóm đối tượng này, củng cố quan điểm rằng đời sống ở Thụy Điển đã tệ đi. “Họ hiểu rằng không thể trông cậy vào nhà nước để hỗ trợ mình,” ông nói về những người theo dõi, trong cuộc phỏng vấn hậu trường trước sự kiện. “Điều quan trọng hơn là có tự do kinh tế và tự rèn luyện, để có thể tự do đưa ra lựa chọn của mình.”

Với một số người hy vọng bước vào giới siêu giàu của đất nước, Ernstberger là một vị tiên tri, hoặc bị kết án oan, hoặc đã khéo léo lợi dụng một hệ thống bất công để giành lợi thế. “Tôi tin Alexander,” Matheo, một thanh niên 17 tuổi nuôi tham vọng làm doanh nhân, nói. “Đó là những người đàn ông thành công.”

Vụ án đưa Ernstberger vào tù liên quan đến hệ thống lương hưu công cộng của Thụy Điển, nguồn thu nhập của đa số người dân khi đến tuổi nghỉ hưu. Năm 2008, vài năm sau khi bỏ học trung học, Ernstberger khi ấy 22 tuổi thành lập công ty quản lý quỹ. Sau đó, công ty bắt đầu quản lý tiền thông qua hệ thống lương hưu tự chọn, một phần nhỏ trong hệ thống hưu trí công lớn hơn. Cơ chế này yêu cầu người Thụy Điển phân bổ tối đa 2,5% lương hằng năm vào một quỹ do họ lựa chọn.

Ở thời đỉnh điểm trong thập niên 2010, nhà đầu tư có khoảng 900 quỹ để lựa chọn, từ các định chế lớn nhất đến những công ty quy mô nhỏ như của Ernstberger. Trong phán quyết, tòa án Thụy Điển kết luận Ernstberger và hai đồng nghiệp đã lừa đảo người tiết kiệm hưu trí thông qua chuỗi giao dịch phí cao và phức tạp, đi qua một bên trung gian được giới thiệu là độc lập, rồi cuối cùng chuyển lợi nhuận về cho chính họ.

Đây là một trong hai vụ việc nổi bật mà các nhà quản lý quỹ bị xác định đã lạm dụng hệ thống lương hưu tự chọn để trục lợi. Hệ thống này từ đó được siết quản lý, và số quỹ nhà đầu tư có thể lựa chọn hiện đã giảm xuống dưới một nửa so với mức đỉnh.

Ernstberger phủ nhận mọi hành vi sai phạm và mô tả mình là nạn nhân của một chiến dịch biến ông thành vật tế thần do nhà nước dẫn dắt. Theo phán quyết, hiện ông phải bồi thường khoảng 300 triệu krona Thụy Điển, tương đương 32 triệu USD, cho các nạn nhân, nghĩa vụ tài chính mà ông vẫn phản đối. Các nguồn tin Thụy Điển cho biết ông bị tuyên án 6 năm tù và cấm kinh doanh 10 năm, sau vụ Allra liên quan đến quỹ lương hưu.

Khi ông bước lên sân khấu, đám đông bùng nổ phấn khích. Cảnh tượng gợi nhớ trường đoạn cuối của phim The Wolf of Wall Street, nơi Belfort, do Leonardo DiCaprio thủ vai, tổ chức một buổi huấn luyện kỹ năng bán hàng. Trước một đám đông say sưa theo dõi, người từng thụ án rút một chiếc bút, bước tới gần một khán giả và nhìn chằm chằm. “Bán cho tôi cây bút này,” Belfort yêu cầu.

Ernstberger không yêu cầu ai bán cho mình một cây bút. Thay vào đó, ông nói với những người ngưỡng mộ về cảm giác “say mê” khi làm nghề bán hàng; rồi sau một hồi khuấy động, đưa ra thông báo quan trọng: Ứng dụng Gritch đã hoạt động, và người tham dự có thể bắt đầu bán hàng gần như ngay lập tức. Trên màn hình phía sau, một trang web hiển thị các tài khoản được tạo mới, khi những người trẻ muốn làm bán hàng đăng ảnh đại diện vừa chụp ngay tại địa điểm tổ chức.

Một nụ cười căng thẳng thoáng trên gương mặt Ernstberger. Khi những người tham dự đầy háo hức loay hoay với điện thoại, ông nhắc họ đừng bỏ lỡ cơ hội: “Nếu các bạn đặt cược vào chúng tôi, chúng tôi cũng đặt cược vào các bạn.”