Vị thế thống trị AI của Trung Quốc dựa trên việc khai thác năng lượng dư thừa

Lợi thế này đặc biệt rõ ràng trong cuộc đua AI. Các khu vực miền tây Trung Quốc sản xuất nhiều năng lượng hơn mức có thể tiêu thụ đang trở thành trung tâm của các máy chủ và phần cứng ngốn điện. Theo BNEF, những nơi như Cam Túc và Nội Mông sẽ trở thành các trung tâm điện toán hàng đầu vào năm 2028, giúp Trung Quốc tăng gấp đôi công suất trung tâm dữ liệu trong 5 năm tới.

Trung Quốc có nhiều điện đến mức có thể vận hành đội trung tâm dữ liệu của mình và vẫn xuất khẩu năng lực điện toán ra thế giới — như thành phố Sán Đầu ven biển Quảng Đông, nhờ tuyến cáp quang kết nối với Singapore.

Trái lại, tại Mỹ, phản ứng chống lại các trung tâm dữ liệu đã trở thành vấn đề chính trị lớn trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ năm nay — phần lớn do chi phí điện — và một số bang đã gần như đóng băng các dự án phát triển mới.

Tuy vậy, tua-bin và tấm pin hiện chiếm khoảng một nửa tổng công suất điện của Trung Quốc và một phần tư sản lượng điện. Điều đó có nghĩa khoảng một trong bốn electron đang truyền trên lưới điện phụ thuộc vào sự thất thường của mây hoặc gió.

Hệ thống điện vô cùng mong manh và phải được giữ cân bằng liên tục. Nguồn điện biến động nhiều hơn làm tăng nguy cơ tần số và điện áp của lưới lệch khỏi giới hạn an toàn, gây hư hỏng thiết bị, mất ổn định và có thể mất điện.

Truyền tải rất quan trọng bởi phần lớn nguồn điện gió và mặt trời tốt nhất của Trung Quốc nằm xa các trung tâm công nghiệp và dân cư lớn. Tiếp đó là nhu cầu lưu trữ tốt hơn, gồm cả các loại pin có thể hoạt động trong vài giờ và các nhà máy thủy điện tích năng có thể duy trì trong nhiều ngày.

“Chúng ta cần nhiều nỗ lực phối hợp để cải thiện khả năng hấp thụ và hiệu quả”, Zhao nói. “Khoản đầu tư của chúng tôi tập trung vào việc xây dựng một kiểu hệ thống năng lượng mới — đặc biệt là tích hợp phân tán và hạ tầng lưới điện.”

Mảnh ghép cuối cùng của Trung Quốc sẽ là khả năng quản lý hệ thống ngày càng phức tạp này, trong bối cảnh cách tiếp cận từ trên xuống vẫn quyết định giá điện và hoạt động vận hành. Cách làm đó đã mang lại kết quả, giúp đất nước nhanh chóng mở rộng khả năng tiếp cận điện trong khi giữ giá tương đối ổn định để hỗ trợ nhiều thập kỷ tăng trưởng kinh tế.

Tuy nhiên, đây có thể không phải là hệ thống của tương lai.

Ma Kui là một trong hàng triệu kỹ thuật viên và công nhân Trung Quốc đang ở tuyến đầu. Là một kỹ sư năng lượng sạch giàu kinh nghiệm, ông hiện làm việc tại tỉnh Giang Tô ở miền đông, nơi ông vận hành một nhà máy lưu trữ pin công suất 100 megawatt cho Concord New Energy Group Ltd. Theo BNEF, công suất lưu trữ pin quốc gia đạt 144 gigawatt vào cuối năm 2025 — nhiều hơn phần còn lại của thế giới cộng lại.

Khi các tua-bin gió gần đó sản xuất quá nhiều điện, Ma sử dụng hệ thống pin. Ông sạc pin trong vài giờ rồi phát lượng điện đó vào cuối ngày, khi nhu cầu tăng lên và sản lượng điện mặt trời, điện gió bắt đầu giảm.

“Hệ thống lưu trữ về cơ bản giống như một cục sạc dự phòng cho lưới điện”, Ma nói. Ông đã làm việc cho nhiều công ty năng lượng tái tạo trong gần 20 năm.

Nhưng khác với một kỹ sư tương đương ở California chẳng hạn, người sẽ phản ứng với biến động giá trong ngày, Ma không nhận được tín hiệu như vậy. Khi gió bắt đầu thổi, mang theo những chùm bông trắng từ các cây liễu gần đó, hoặc khi nhu cầu điện tăng, lưới điện sẽ phát lệnh.

“Chúng tôi không quyết định khi nào sạc hay xả pin”, ông nói. “Lưới điện bảo chúng tôi phải làm gì, và chúng tôi tuân thủ chính xác kế hoạch điều độ.”

Hệ thống đó đã là một bước cải thiện, bởi nhiều bộ pin trước đây vẫn nằm im. Năm ngoái, các hệ thống pin độc lập đạt trung bình 299 chu kỳ sạc-xả, hơn gấp đôi mức của năm 2022, theo nhóm nghiên cứu Ember. Mức chuẩn quốc tế là ít nhất 350 lần mỗi năm, về cơ bản là một lần mỗi ngày.

Trung Quốc mới chỉ bắt đầu tiến tới sử dụng tín hiệu giá để điều phối bên nào phát điện. Phần lớn điện than của nước này vẫn được bán theo các hợp đồng dài hạn, có thể lấn át điện gió và điện mặt trời.

Tuy nhiên, các giao dịch ngắn hạn đang tăng lên, chiếm 12% tổng giao dịch điện trong nửa đầu năm, so với hơn 4% một chút vào năm 2025. Tháng 6, lần đầu tiên Trung Quốc cho phép các bên tư nhân đấu giá quyền sử dụng công suất trên một đường dây truyền tải xuyên biên giới.

“Làm cho các đường dây đó linh hoạt hơn là chìa khóa để vừa bảo đảm độ tin cậy, vừa giảm cắt giảm công suất và tăng khả năng tích hợp”, Michael Davidson, phó giáo sư tại Đại học California ở San Diego, người nghiên cứu ngành điện Trung Quốc, cho biết.

Các nhà lãnh đạo Trung Quốc đã nói rõ mong muốn chuyển sang một thị trường điện cởi mở hơn. Theo truyền thông nhà nước, năm 2023, chính Chủ tịch Tập Cận Bình nói rằng việc xây dựng một hệ thống “tiết kiệm và hiệu quả, phối hợp tốt giữa cung và cầu, linh hoạt và thông minh” là điều cấp thiết.

Chính phủ đã đặt mục tiêu hình thành thị trường điện quốc gia thống nhất vào năm 2030 và đưa ra hàng loạt cải cách dựa trên thị trường liên quan đến hợp đồng điện tái tạo, chi phí truyền tải và chứng chỉ năng lượng xanh.

Điều chưa rõ là những cải cách này sẽ có hình dạng ra sao, Trung Quốc sẵn sàng tích hợp bao nhiêu phần của thị trường và mất bao lâu để tạo ra một sự chuyển đổi toàn diện, có ý nghĩa.

“Nút thắt lớn nhất còn lại thực sự là thay đổi hệ thống và các động lực khuyến khích”, Belinda Schäpe, chuyên gia phân tích tại CREA, nói. “Quỹ đạo dài hạn của Trung Quốc rất rõ ràng. Câu hỏi về cách đạt được điều đó thì mơ hồ hơn nhiều.”