Đến đây một thực tế cần phải thừa nhận: Không có Nga và Trung Quốc, mọi thỏa thuận khó mà đạt được mức độ thực chất.

Đầu tuần này, Hải quân Mỹ chính thức siết chặt vòng phong tỏa quanh các cảng Iran tại eo biển Hormuz. Quyết định được Tổng thống Trump công bố trực tiếp trên Truth Social, ngay sau khi 21 giờ đàm phán căng thẳng tại Islamabad giữa Phó Tổng thống Vance và phía Iran sụp đổ hoàn toàn vì bất đồng cốt lõi về hạt nhân. Cùng lúc đó, lực lượng Houthi tại Yemen tiếp tục duy trì mối đe dọa phong tỏa eo biển Bab el-Mandeb. Hai "yết hầu" của năng lượng toàn cầu đứng trước nguy cơ đóng cùng lúc lần đầu tiên trong lịch sử.

Áp lực của Washington rõ ràng là chưa từng có tiền lệ. Nhưng nhìn vào bức tranh địa chính trị rộng hơn, một thực tế khó chối cãi đang hiện ra: sức ép đơn phương của Mỹ, dù mạnh đến đâu, cũng chỉ có thể tạo ra những cơn co thắt ngắn hạn. Muốn Trung Đông thực sự hạ nhiệt, thế giới cần Moscow và Bắc Kinh ngồi vào cuộc với tư cách là những người chơi nghiêm túc, chứ không chỉ đứng ngoài bình luận.

Khi "cây gậy" của Trump chạm giới hạn

Từ khi xung đột Mỹ-Israel với Iran nổ ra vào cuối tháng 2, Washington đã liên tiếp leo thang áp lực. Ngoài phong tỏa Hormuz, Trump còn đe dọa áp thuế 50% ngay lập tức với mọi quốc gia cung cấp vũ khí cho Iran, và trực tiếp chỉ đích danh Trung Quốc trong tuyên bố ngày 13.4. Đây là thứ ngôn ngữ quyền lực mà ông chủ Nhà Trắng vốn quen dùng: Tạo tối đa áp lực kinh tế và quân sự để buộc đối phương nhượng bộ.

Vấn đề là Iran không phải đối tượng dễ bị bẻ gãy bằng đòn kinh tế thuần túy. Tehran vốn đã mất gần như toàn bộ kênh xuất khẩu dầu hợp pháp sau nhiều năm trừng phạt. Nền kinh tế nước này đã luyện được khả năng chịu đựng trong điều kiện bị cô lập. Hơn nữa, Iran còn có Hormuz trong tay như một lá bài mặc cả tối thượng. Trong thời gian chiến sự, Iran chỉ cho phép tàu từ các quốc gia được coi là trung lập hoặc thân thiện đi qua, và thậm chí thu tới 2 triệu USD phí thông hành từ mỗi tàu muốn qua eo biển. Đây là điều Trump gọi là "tống tiền thế giới" – song Iran lại coi đó là đòn bẩy hợp pháp trong thế trận hiện tại.

Phong tỏa của Mỹ đang khiến giá dầu tăng mạnh và đe dọa làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu đã kéo dài từ khi chiến tranh bùng phát. Nhưng bất chấp đó, Tehran vẫn cứng rắn. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo cảnh báo bất kỳ tàu chiến nào tiếp cận Hormuz sẽ bị coi là vi phạm lệnh ngừng bắn. Chính phủ Iran gọi hành động của Mỹ là "cướp biển". Hàng ngàn người đổ xuống đường phố Tehran phản đối. Đây là phản ứng của một chính quyền cảm thấy mình đang bị dồn vào góc tường và buộc phải chứng minh họ không gục ngã dưới áp lực.

Trong bức tranh đó, Houthis tại Yemen vẫn giữ nguyên lời đe dọa đóng cửa Bab el-Mandeb. Kịch bản cả hai eo biển chiến lược đóng cùng lúc là viễn cảnh mà nền kinh tế toàn cầu chưa từng trải qua, và cũng là lý do vì sao nhiều nhà phân tích cho rằng áp lực quân sự đơn thuần của Mỹ khó có thể là lối thoát.

Đòn bẩy kép mà chỉ Nga-Trung mới có

Trung Quốc hiện là khách hàng mua khoảng 80% lượng dầu Iran xuất khẩu. Bắc Kinh có lợi ích trực tiếp và rõ ràng trong việc giữ Hormuz và Bab el-Mandeb thông thoáng. Mỗi ngày eo biển tắc là mỗi ngày chuỗi cung ứng năng lượng của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới bị siết chặt thêm. Điều đó giải thích vì sao Ngoại trưởng Vương Nghị đã điện đàm với người đồng cấp Nga Lavrov trong những ngày đầu tháng 4, nhấn mạnh hướng phối hợp tại Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc để đẩy mạnh giải pháp ngoại giao.

Trung Quốc có thứ mà Mỹ không có: khả năng nói chuyện thẳng thắn với Tehran mà không mang theo lịch sử thù địch. Bắc Kinh có thể đặt lên bàn đàm phán những đề nghị kinh tế cụ thể, những đảm bảo thương mại mà Iran cần để tồn tại sau chiến tranh. Và quan trọng hơn, Bắc Kinh có thể thuyết phục Iran rằng tiếp tục leo thang sẽ làm tổn hại chính những quan hệ đối tác mà Tehran cần nhất để phục hồi sau đòn trừng phạt dài hạn.

Nga có vai trò khác nhưng không kém phần quyết định. Theo Tổng thống Ukraine Zelensky, Moscow đã cung cấp drone Shahed và hỗ trợ tình báo vệ tinh cho Iran. Sợi dây đó trao cho Nga ảnh hưởng trực tiếp lên năng lực quân sự của Tehran và các lực lượng ủy nhiệm như Houthis và Hezbollah. Giá dầu cao trong ngắn hạn đang giúp bù đắp ngân sách chiến tranh của Nga tại Ukraine, song Moscow thừa hiểu rằng một cuộc xung đột leo thang mất kiểm soát tại Trung Đông có thể phá vỡ các tuyến vận chuyển mà chính họ đang phụ thuộc. Ngoại trưởng Lavrov đã tuyên bố Nga sẵn sàng "hỗ trợ tìm kiếm giải pháp cho hậu quả của cuộc xâm lược Mỹ-Israel với Iran" – một phát ngôn mang màu tuyên truyền, song phản ánh thực tế Moscow chưa muốn thấy lửa lan rộng hơn nữa.

Think tank ISDP (Thụy Điển) nhận định Trung Quốc coi cuộc chiến này trước tiên là "rủi ro kinh tế", trong khi Nga xem đây là "cơ hội chiến lược" nhưng vẫn ưu tiên dàn xếp. Dù xuất phát điểm khác nhau, hai nước đều không muốn một cuộc chiến tranh khu vực toàn diện. Điểm hội tụ lợi ích đó chính là nền tảng để họ có thể trở thành cầu nối thực sự.

Tổ chức International Crisis Group nhiều lần chỉ ra rằng Houthis và các lãnh đạo cứng rắn tại Tehran chỉ thực sự lắng nghe khi Moscow và Bắc Kinh "lên tiếng". Điều đó không phải ngẫu nhiên: vì Nga-Trung là những đối tác cung cấp vũ khí, đầu ra cho dầu mỏ, ngoại tệ và quan hệ ngoại giao cho Iran. Họ không chỉ là "bạn bè" – họ là những người Iran cần để tiếp tục tồn tại.

Atlantic Council đã cảnh báo từ trước rằng nếu Mỹ không kéo được Trung Quốc và Nga vào một khuôn khổ đàm phán rộng hơn, Washington dễ rơi vào "bẫy Trung Đông mới" – kiệt sức về nguồn lực và uy tín trong khi Bắc Kinh thu lợi tại châu Á-Thái Bình Dương. Washington Institute và CSIS đồng tình: Nga-Trung đang "thu hoạch" lợi ích từ khủng hoảng năng lượng, và sự tham gia của họ vào đàm phán là điều kiện cần thiết để bất kỳ thỏa thuận nào có giá trị lâu dài.

Hệ quả của tình trạng bế tắc kéo dài không khó hình dung. Giá dầu tiếp tục leo thang sẽ thổi bùng lạm phát toàn cầu vốn đã mỏng manh sau nhiều năm chấn động. Iran, bị dồn vào thế không còn gì để mất, có thể đẩy nhanh chương trình hạt nhân như một bảo hiểm tối thượng. Houthis sẽ có thêm cớ để mở rộng phạm vi tấn công. Châu Âu và châu Á sẽ phải trả giá nặng nề nhất vì phụ thuộc vào năng lượng qua hai eo biển này.

Trong khi đó, Mỹ đang kẹt cứng trong thế lưỡng nan: leo thang quân sự thêm có thể phá vỡ lệnh ngừng bắn hai tuần mong manh, song không leo thang thì Iran không nhượng bộ. Đây chính xác là lúc cần một kiến trúc ngoại giao đa cực thực chất, chứ không phải những tuyên bố đơn phương thêm.

Một giải pháp đòi hỏi ba cường quốc

Tổng thống Trump dự kiến gặp Chủ tịch Tập Cận Bình vào tháng tới. Đó là cơ hội, dù nhỏ, để mở ra một kênh đàm phán khác. Cộng đồng quốc tế, đặc biệt EU và khối Arab, cần tận dụng khoảng thời gian này để thúc đẩy một cơ chế đàm phán toàn diện trong đó Mỹ, Nga và Trung Quốc đều có chỗ ngồi thực sự.

Pháp và Anh đang bàn về một "sứ mệnh đa quốc gia vì tự do hàng hải" tại Hormuz. Đó là bước đi có giá trị về mặt biểu tượng. Nhưng muốn tàu thực sự đi qua được, muốn Houthis thực sự hạ súng, muốn Tehran ngồi vào bàn đàm phán với những điều khoản có thể thực thi, thế giới cần Nga và Trung Quốc đặt cược chính trị của họ vào một giải pháp bền vững.

Cuộc khủng hoảng năng lượng năm 1973 đã định hình lại kinh tế toàn cầu trong nhiều thập niên. Những gì đang diễn ra tại Hormuz và Bab el-Mandeb hiện nay có tiềm năng gây ra một cú sốc còn lớn hơn, bởi lần này đồng thời có hai eo biển chiến lược đứng trước nguy cơ đóng cửa. Nếu Nga và Trung Quốc tiếp tục đứng ngoài cuộc như những "người quan sát có lợi ích", cái giá mà cả thế giới phải trả sẽ không chừa bất kỳ ai.

Hormuz và Bab el-Mandeb là hai cánh cửa. Chỉ có Moscow và Bắc Kinh mới giữ được chìa khóa để mở chúng thực sự.