Tháng 10.1978, Phó Thủ tướng Trung Quốc Đặng Tiểu Bình đến thăm nhà máy sản xuất tivi màu của Matsushita Electric, tiền thân của Panasonic ngày nay, tại Osaka. Chỉ hai tháng sau, Bắc Kinh khởi động chính sách Cải cách và Mở cửa, còn Matsushita trở thành một trong những doanh nghiệp Nhật đầu tiên chuyển giao công nghệ sản xuất tivi, tủ lạnh và máy giặt cho Trung Quốc.

Thời điểm đó, Nhật Bản không chỉ là hình mẫu của châu Á mà còn là trung tâm của ngành điện tử tiêu dùng toàn cầu. Những cái tên như Panasonic, Sony, Toshiba, Sharp hay Hitachi gần như đồng nghĩa với đổi mới công nghệ và chất lượng. Ít ai có thể hình dung gần nửa thế kỷ sau, chính Panasonic lại coi Trung Quốc là nơi cần học hỏi để tồn tại trong kỷ nguyên AI.

Sự đảo chiều ấy phản ánh một thay đổi sâu sắc hơn nhiều so với việc các hãng Nhật mất thị phần tivi hay điện thoại thông minh. Điều đang kết thúc không chỉ là vị thế thống trị của một số thương hiệu, mà là cả một mô hình kinh doanh từng làm nên phép màu kinh tế Nhật Bản. Trong phần lớn thế kỷ XX, các tập đoàn điện tử Nhật chiến thắng nhờ khả năng tích hợp toàn bộ chuỗi giá trị, từ nghiên cứu, sản xuất linh kiện đến lắp ráp thành phẩm. Họ tạo ra những sản phẩm có chất lượng vượt trội, độ bền cao và liên tục cải tiến quy trình sản xuất.

Nhưng khi phần mềm, dữ liệu và bán dẫn trở thành trung tâm của cuộc chơi công nghệ, lợi thế ấy dần suy giảm. Giá trị của một chiếc điện thoại ngày nay không còn nằm ở chất lượng màn hình hay bộ khung kim loại, mà nằm ở hệ điều hành, hệ sinh thái và dịch vụ số. Tương tự, trung tâm dữ liệu AI được quyết định bởi GPU, phần mềm quản lý và khả năng xử lý dữ liệu nhiều hơn là phần cứng truyền thống. Trong cuộc chơi mới đó, Nvidia, TSMC, Samsung hay các tập đoàn công nghệ Trung Quốc nổi lên nhanh hơn nhiều so với những nhà sản xuất điện tử tiêu dùng lâu đời của Nhật Bản.

Chính vì vậy, điều đáng chú ý nhất hiện nay không phải Panasonic đang đầu tư bao nhiêu vào AI, mà là hãng đang cố gắng định nghĩa lại mình là ai. Tập đoàn hơn một thế kỷ tuổi này từng sản xuất gần như mọi thiết bị điện tử có mặt trong một gia đình, từ máy sấy tóc, điều hòa, tivi đến pin xe điện và thiết bị hàng không. Sự đa dạng từng là biểu tượng cho sức mạnh của Panasonic, nhưng giờ lại trở thành gánh nặng. Các nhà đầu tư ngày càng đặt câu hỏi đâu là động lực tăng trưởng thực sự của doanh nghiệp. Câu trả lời mà ban lãnh đạo đưa ra là hạ tầng AI.

Panasonic dự định đầu tư khoảng 500 tỉ yên trong ba năm tới vào các lĩnh vực liên quan đến trung tâm dữ liệu, trong đó trọng tâm là hệ thống pin lưu trữ và nguồn điện dự phòng. Đây không còn là những sản phẩm dành cho người tiêu dùng, mà là hạ tầng vận hành của nền kinh tế số. Nếu trước đây Panasonic muốn chiếc tivi của mình xuất hiện trong mọi phòng khách thì nay hãng muốn những bộ pin của mình hiện diện trong mọi trung tâm dữ liệu AI.

Đó cũng là con đường mà nhiều tập đoàn Nhật đang lựa chọn, dù mỗi doanh nghiệp đi theo một hướng khác nhau. Sony từ lâu đã chấp nhận rằng tương lai của mình không còn nằm ở những chiếc tivi Bravia hay máy nghe nhạc Walkman. Sau nhiều năm tái cấu trúc, doanh thu và lợi nhuận của hãng ngày càng phụ thuộc vào PlayStation, âm nhạc, điện ảnh, anime và đặc biệt là cảm biến hình ảnh, lĩnh vực Sony đang giữ vị trí dẫn đầu toàn cầu. Hitachi cũng trải qua một cuộc chuyển đổi quyết liệt sau khoản lỗ lịch sử năm 2009, bán dần các mảng điện máy để tập trung vào hạ tầng số, phần mềm công nghiệp và nền tảng Lumada.

Khi AI thúc đẩy nhu cầu xây dựng trung tâm dữ liệu trên toàn thế giới, Hitachi hưởng lợi nhờ các hệ thống điện, lưới điện thông minh và giải pháp quản trị dữ liệu. Thành công của Sony và Hitachi cho thấy các doanh nghiệp Nhật vẫn có thể tạo ra giá trị lớn nếu sẵn sàng từ bỏ những lĩnh vực từng làm nên tên tuổi của mình.

Panasonic lại là trường hợp khó khăn hơn bởi quá trình chuyển đổi diễn ra muộn và thiếu một câu chuyện xuyên suốt. Trong nhiều năm, doanh nghiệp vẫn có thể duy trì lợi nhuận nhờ các mảng kinh doanh truyền thống nên áp lực cải tổ không đủ lớn. Điều đó khiến hãng chậm hơn Sony và Hitachi gần một thập niên. Chỉ đến khi AI tạo ra một chu kỳ đầu tư mới và thị trường xe điện bắt đầu cạnh tranh khốc liệt hơn, Panasonic mới thực sự tăng tốc tái cấu trúc.

Chủ tịch Yuki Kusumi thừa nhận tập đoàn đã trải qua "25 đến 30 năm trì trệ" và cần xây dựng một văn hóa quản trị mới, nơi nhân viên có thể phản biện, lãnh đạo ra quyết định nhanh hơn và doanh nghiệp sẵn sàng từ bỏ những mô hình cũ. Đây có lẽ là thách thức lớn nhất đối với các tập đoàn Nhật. Vấn đề không nằm ở công nghệ, mà ở khả năng thay đổi văn hóa quản trị vốn được xây dựng qua nhiều thế hệ.

Tuy nhiên, sẽ là quá sớm nếu kết luận các ông lớn điện tử Nhật Bản sắp trở thành "quá vãng". Điều đang mờ nhạt dần là hình ảnh những thương hiệu thống trị thị trường điện tử tiêu dùng, chứ không phải năng lực công nghệ của các doanh nghiệp này. Nhật Bản vẫn sở hữu nhiều lợi thế ở những lĩnh vực đòi hỏi độ chính xác cao, từ cảm biến hình ảnh, thiết bị sản xuất bán dẫn, robot công nghiệp đến hệ thống điện và tự động hóa. Trong nền kinh tế AI, những công nghệ "ẩn mình" đó có thể tạo ra giá trị lớn hơn nhiều so với việc bán một chiếc tivi hay máy giặt. Người tiêu dùng có thể không còn nhìn thấy logo Panasonic hay Hitachi trong phòng khách, nhưng rất có thể những trung tâm dữ liệu vận hành ChatGPT, Gemini hay các mô hình AI thế hệ tiếp theo lại đang sử dụng chính thiết bị của họ.

Có lẽ đó mới là nghịch lý lớn nhất của ngành điện tử Nhật Bản. Những doanh nghiệp từng trở thành biểu tượng nhờ tạo ra các sản phẩm mà hàng triệu người có thể nhìn thấy mỗi ngày giờ lại phải chấp nhận lui về phía sau sân khấu, trở thành những nhà cung cấp hạ tầng ít được biết đến hơn nhưng có vai trò quan trọng hơn.

Đây có thể là thời đại của pin lưu trữ, cảm biến, thiết bị bán dẫn và hệ thống năng lượng cho AI. Câu hỏi vì thế không phải liệu các ông lớn điện tử Nhật Bản có biến mất hay không. Họ vẫn sẽ tồn tại. Chỉ có điều, họ sẽ không còn là những cái tên định nghĩa ngành điện tử tiêu dùng như trước, mà trở thành những doanh nghiệp đứng sau hạ tầng của nền kinh tế số. Đối với những biểu tượng từng thống trị cả một thời đại, đó vừa là sự kết thúc của một kỷ nguyên, vừa có thể là khởi đầu của một kỷ nguyên khác.