Mỗi cuộc khủng hoảng tại khu vực sản xuất dầu lớn nhất thế giới đều nhắc lại cùng một bài học: Nền kinh tế toàn cầu vẫn phụ thuộc quá nhiều vào nhiên liệu hóa thạch khiến một cuộc xung đột địa chính trị ở một khu vực có thể nhanh chóng trở thành gánh nặng chi phí đối với người tiêu dùng trên khắp thế giới. Cuộc đối đầu giữa Mỹ, Israel và Iran chỉ là ví dụ mới nhất.

Trong ngắn hạn, mối quan tâm của các thị trường luôn xoay quanh nguy cơ gián đoạn nguồn cung, đặc biệt nếu eo biển Hormuz bị phong tỏa. Tuy nhiên, rủi ro lớn hơn nằm ở cấu trúc của hệ thống năng lượng toàn cầu. Chừng nào dầu khí vẫn là đầu vào không thể thay thế của nhiều nền kinh tế, giá năng lượng sẽ tiếp tục phản ứng mạnh với mọi bất ổn địa chính trị.

Hệ quả không dừng ở thị trường dầu mỏ.

Giá nhiên liệu tăng làm chi phí vận tải leo thang, kéo theo giá lương thực, hàng hóa tiêu dùng và dịch vụ. Với các quốc gia nhập khẩu năng lượng ở châu Á, áp lực này nhanh chóng chuyển thành lạm phát và làm suy giảm sức mua của hộ gia đình. Tại nhiều nền kinh tế đang phát triển ở châu Phi và Mỹ Latin, giá nhiên liệu tăng còn tạo thêm sức ép lên ngân sách vốn đã hạn hẹp. Ngay cả các nền kinh tế phát triển cũng khó tránh khỏi tác động khi chi phí điện, logistics và sản xuất đồng loạt tăng lên.

Đó là hiện tượng mà nhiều nhà kinh tế gọi là "lạm phát hóa thạch", tức áp lực lạm phát bắt nguồn từ sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và tính biến động của thị trường năng lượng toàn cầu.

Các tổ chức quốc tế cũng nhiều lần cảnh báo về vòng xoáy này. OECD cho rằng căng thẳng tại Trung Đông có nguy cơ kéo lạm phát lên cao và làm suy yếu tăng trưởng thông qua giá năng lượng. IMF, Ngân hàng Thế giới và Chương trình Lương thực Thế giới đều chỉ ra rằng giá dầu, khí đốt và phân bón tăng có thể làm trầm trọng thêm tình trạng mất an ninh lương thực, đặc biệt tại các nước thu nhập thấp.

Điều đáng chú ý là những cú sốc này không phải ngoại lệ mà gần như đã trở thành đặc điểm cố hữu của hệ thống năng lượng hiện nay.

Mỗi khi giá dầu tăng mạnh do khủng hoảng, các công ty năng lượng thường ghi nhận lợi nhuận vượt kỳ vọng. Trong khi đó, phản ứng chính sách tại nhiều quốc gia lại quay về những giải pháp quen thuộc như mở rộng khai thác dầu khí, đẩy nhanh cấp phép hay tăng trợ cấp cho nhiên liệu hóa thạch nhằm bình ổn thị trường. Những biện pháp này có thể giúp giảm áp lực trước mắt, nhưng cũng kéo dài sự phụ thuộc vào chính hệ thống tạo ra rủi ro.

Đó là nghịch lý của thị trường năng lượng toàn cầu. Càng đầu tư nhiều vào cơ sở hạ tầng nhiên liệu hóa thạch, các nền kinh tế càng khó giảm mức độ nhạy cảm trước các cú sốc địa chính trị trong tương lai.

Điều này không có nghĩa thế giới có thể nhanh chóng thay thế dầu khí. Ngay cả những nền kinh tế dẫn đầu về chuyển đổi năng lượng vẫn cần nhiên liệu hóa thạch cho giao thông, công nghiệp nặng và hóa dầu trong nhiều năm tới. Tuy nhiên, hướng đi dài hạn đang ngày càng rõ ràng hơn.

Việc mở rộng năng lượng tái tạo không còn chỉ là một mục tiêu giảm phát thải. Nó ngày càng được nhìn nhận như một chiến lược giảm thiểu rủi ro kinh tế.

Không giống dầu và khí đốt, điện mặt trời hay điện gió được sản xuất tại địa phương, không phải vận chuyển qua các tuyến hàng hải chiến lược và ít chịu tác động trực tiếp từ các cuộc xung đột quốc tế. Khi kết hợp với hệ thống lưu trữ điện, lưới điện linh hoạt và các giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, chúng giúp giảm mức độ phụ thuộc vào những thị trường nhiên liệu biến động.

Nói cách khác, chuyển đổi năng lượng không chỉ là câu chuyện của khí hậu mà còn là câu chuyện về khả năng chống chịu của nền kinh tế.

Dĩ nhiên, năng lượng tái tạo cũng đối mặt với những thách thức riêng, từ nhu cầu về khoáng sản quan trọng đến chi phí đầu tư ban đầu và yêu cầu nâng cấp hạ tầng truyền tải. Tuy nhiên, những thách thức đó khác về bản chất so với rủi ro xuất phát từ việc phụ thuộc vào nguồn nhiên liệu được giao dịch trên các thị trường toàn cầu vốn dễ bị tác động bởi xung đột và bất ổn chính trị.

Nếu chiến sự tại Iran lắng xuống và giá dầu ổn định trở lại, thị trường có thể nhanh chóng chuyển sự chú ý sang những chủ đề khác. Nhưng điều đó không làm thay đổi thực tế rằng cú sốc tiếp theo có thể đến từ một cuộc xung đột khác, một sự cố nguồn cung, một lệnh trừng phạt mới hoặc thậm chí một hiện tượng thời tiết cực đoan.

Vấn đề không phải là liệu thế giới có còn đối mặt với một cú sốc năng lượng nữa hay không, mà là khi nào nó sẽ xảy ra.

Chừng nào các nền kinh tế vẫn phụ thuộc vào một hệ thống năng lượng dễ bị tổn thương trước những biến động địa chính trị, mỗi cuộc khủng hoảng khu vực sẽ tiếp tục trở thành gánh nặng đối với người tiêu dùng toàn cầu. Giảm sự phụ thuộc đó có lẽ là cách hiệu quả nhất để hạn chế những cú sốc kinh tế trong tương lai, bất kể chúng bắt nguồn từ đâu.