Nền kinh tế Iran vốn đã căng thẳng từ trước khi Mỹ và Israel phát động cuộc chiến chống lại Cộng hòa Hồi giáo, phải vật lộn với tăng trưởng âm, lạm phát phi mã và một cuộc khủng hoảng tiền tệ. Những vấn đề này càng trở nên trầm trọng hơn bởi các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng dân sự và công nghiệp của quốc gia cũng như việc Mỹ phong tỏa các cảng biển của Iran.

Dù vậy, Iran đã trải qua sáu tháng xung đột mà nền kinh tế không sụp đổ. Khi cuộc chiến kéo dài, chính quyền Trump đang tìm cách tăng cường áp lực kinh tế để buộc Iran phải đầu hàng và từ bỏ gọng kìm của mình trên Eo biển Hormuz. Mỹ đã đe dọa trừng phạt kinh tế đối với bất kỳ quốc gia nào tiếp tục kinh doanh với Iran.

Liệu chiến lược này có thành công hay không vẫn là một câu hỏi bỏ ngỏ. Iran có sức chịu đựng cao nhờ nhiều thập kỷ kinh nghiệm chống chọi với nhiều lớp lệnh trừng phạt quốc tế, và các quốc gia có quan hệ với Tehran cho đến nay vẫn phớt lờ cảnh báo của Mỹ.

Đời sống kinh tế trước xung đột

Người dân Iran trong nhiều năm đã phải đối mặt với lạm phát cao, khiến các mặt hàng thực phẩm thiết yếu như trứng, gạo và thịt ngày càng trở nên đắt đỏ. Mọi người đã thay đổi thói quen tiêu dùng, trong một số trường hợp thay thế thịt đỏ và thịt gà bằng các lựa chọn rẻ hơn như bột đậu nành.

Nguyên nhân của đợt tăng giá này là do doanh thu xuất khẩu và dòng vốn ngoại tệ của Iran sụt giảm nghiêm trọng kể từ khi chính quyền Trump đầu tiên tái áp đặt các lệnh trừng phạt cứng rắn của Mỹ. Nguồn cung đô la Mỹ eo hẹp đã làm xói mòn giá trị của đồng rial và khiến hàng nhập khẩu trở nên đắt đỏ hơn. Ngoài các lệnh trừng phạt, nền kinh tế còn bị đè nặng bởi tham nhũng và sự quản lý yếu kém của chính phủ.

Hậu quả của cuộc tấn công

Các cuộc không kích của Mỹ và Israel đã phá hủy cơ sở hạ tầng trên khắp đất nước bao gồm nhà cửa, bệnh viện, trường học và kho nhiên liệu và làm hàng ngàn người thiệt mạng. Theo chính phủ Iran, sáu tuần không kích trước khi lệnh ngừng bắn được thống nhất vào tháng 4 đã gây ra thiệt hại kinh tế khoảng 270 tỉ USD. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) vào tháng 7 đã dự báo tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Iran sẽ giảm 5,4% trong năm nay, mức sụt giảm mạnh nhất trong nhiều thập kỷ.

Đồng rial liên tục chịu áp lực, thúc đẩy lạm phát. Theo Trung tâm Thống kê Iran, đồng tiền này đã chạm mức thấp kỷ lục so với đồng đô la vào tháng 8, trong khi lạm phát so với cùng kỳ năm trước đạt 87,9% vào tháng 7. Nhiều hộ gia đình đã chuyển sang sử dụng tín dụng khi không có tiền mặt và các gói trả góp để thanh toán cho các hàng hóa và dịch vụ thiết yếu, bao gồm cả thực phẩm, đã bùng nổ.

Tác động của phong tỏa

Hoạt động xuất khẩu của Iran từ vịnh Ba Tư gần như đã bị cắt đứt, làm sụt giảm doanh thu từ việc bán dầu mỏ, hóa dầu và các sản phẩm công nghiệp như thép.

Các lô hàng dầu thô mới từ Iran gần như đã cạn kiệt. Theo công ty dữ liệu hàng hóa Kpler, tính đến giữa tháng 8, ít nhất 41 triệu thùng dầu thô của Iran đã bị mắc kẹt trên các tàu bên trong vùng Vịnh. Trong khi hơn 80 triệu thùng đang ở trên các tàu bên ngoài khu vực phong tỏa, hầu hết chúng đã được cam kết bán cho các khách hàng, ông Homayoun Falakshahi, trưởng bộ phận phân tích dầu thô tại Kpler, cho biết.

Trung Quốc là nhà nhập khẩu dầu thô lớn nhất của Iran, mua khoảng 90% lượng dầu xuất khẩu của nước này. "Doanh thu thường chỉ được hồi hương sau một đến hai tháng kể từ khi dỡ hàng tại các cảng Trung Quốc," ông Falakshahi nói. "Với tốc độ dỡ hàng hiện tại, lượng dầu trên biển này có thể duy trì dòng doanh thu trong năm đến sáu tháng nữa trước khi nguồn thu từ xuất khẩu thực sự biến mất."

Sự sụt giảm trong tổng kim ngạch xuất khẩu của Iran đã làm thu hẹp doanh thu ngoại hối và khả năng tiếp cận ngoại tệ mạnh, vốn rất quan trọng để ổn định đồng rial và lạm phát, cũng như đảm bảo nhập khẩu nguyên liệu thô cung cấp cho khu vực công nghiệp của đất nước. Thống đốc ngân hàng trung ương cho biết vào tháng 8 rằng Iran đã tích trữ ngoại tệ từ tháng 1 để dự phòng cho cuộc chiến và có đủ nguồn cung để mua sắm các mặt hàng thiết yếu và thuốc men.

Khi cuộc phong tỏa của Mỹ bóp nghẹt các chuyến hàng đến Iran, nước này đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt nhiên liệu ngày càng tăng. Tờ báo nhà nước Hamshahri đưa tin đã có những hàng dài người xếp hàng tại các trạm xăng ở Tehran vì lo ngại giá cả tăng vọt. Iran có một hệ thống hạn ngạch theo bậc, cung cấp cho mỗi chiếc xe một lượng xăng trợ giá hàng tháng. Những nỗ lực tăng giá trong quá khứ đã dẫn đến các cuộc biểu tình chết người.

Mỹ phát động chiến dịch tẩy chay kinh tế

Chính quyền Trump đã phát động "Chiến dịch Tẩy chay Kinh tế" vào cuối tháng 8, nhằm "cắt đứt các huyết mạch kinh tế duy trì chế độ Iran". Nhưng bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent chỉ đe dọa sẽ áp đặt các lệnh trừng phạt thứ cấp lên các đối tác thương mại của Iran, thay vì thực sự trừng phạt họ. Mặc dù các lệnh trừng phạt mới đã được áp đặt lên hàng chục công ty nhỏ, ít tên tuổi và các cá nhân bị cáo buộc tạo điều kiện kinh doanh với Iran, nhưng những người mua dầu lớn của Iran tại Trung Quốc và các ngân hàng thực hiện các giao dịch đó đã được miễn trừ.

Các lệnh trừng phạt ban đầu được công bố "sẽ gia tăng nỗi đau cho Iran," theo Bloomberg Economics trên Bloomberg Terminal, nhưng trừ khi Mỹ sẵn sàng nhắm vào khách hàng dầu mỏ lớn nhất của Iran là Trung Quốc, "lời đe dọa 'làm ngạt thở kinh tế' của ông Bessent sẽ không đủ để bóp nghẹt Tehran."

Việc áp đặt các lệnh trừng phạt thứ cấp lên Trung Quốc có thể gây nguy hiểm cho nỗ lực của Mỹ trong việc kéo dài thỏa thuận đình chiến thuế quan và gây ra sự trả đũa từ Bắc Kinh. Trung Quốc đã cảnh báo rằng mối quan hệ của họ với Iran "không nên bị gián đoạn hay phá hoại" và họ sẽ thực hiện "mọi biện pháp cần thiết" để bảo vệ lợi ích của mình.

Bản thân Iran đã đe dọa sẽ trả đũa chiến dịch gây áp lực của Mỹ, điều này có thể khiến một số nước láng giềng ở vịnh Ba Tư lo lắng về các cuộc tấn công mới nếu họ tuân thủ yêu cầu của chính quyền Trump. Nước láng giềng phía tây bắc là Thổ Nhĩ Kỳ cũng phải đối mặt với một tình thế tiến thoái lưỡng nan: Một mặt, họ muốn giữ quan hệ tốt với Washington khi đang tìm cách mua máy bay chiến đấu của Mỹ; mặt khác, Iran đã cung cấp hơn 10% lượng khí đốt tự nhiên nhập khẩu của họ vào năm ngoái.

Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) đã cắt đứt quan hệ kinh tế với Iran, sau khi cáo buộc chính phủ Iran bắn tên lửa đạn đạo vào lãnh thổ của mình. Điều này sẽ làm tăng thêm căng thẳng cho Iran vì UAE là một trong những đối tác thương mại hàng đầu của họ. UAE đã là một trung gian quan trọng khi các thương nhân ở đó nhập khẩu hàng hóa phương Tây và sau đó tái xuất chúng sang Iran. Nước này cũng đóng vai trò là một trung tâm tài chính cho các doanh nghiệp Iran, tạo điều kiện cho các giao dịch và tiếp cận ngoại tệ.

Sức chống chịu của kinh tế Iran thế nào?

Iran có nhiều thập kỷ kinh nghiệm đối phó với tác động của các lệnh cấm vận thương mại, cô lập kinh tế và chiến tranh. Nước này đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau để lách các lệnh trừng phạt của phương Tây, bao gồm các lớp công ty vỏ bọc để che giấu các giao dịch kinh doanh và cái gọi là đội tàu chở dầu "ngầm" để xuất khẩu dầu.

Nước này đã từng chịu đựng những giai đoạn xuất khẩu dầu thô ở mức thấp kéo dài, bao gồm cả trong nhiệm kỳ đầu tiên của ông Trump, khi ông rút Mỹ khỏi thỏa thuận hạt nhân quốc tế với Iran và tái áp đặt các lệnh trừng phạt khắc nghiệt. Mặc dù cuộc phong tỏa hiện tại đang cản trở khả năng vận chuyển dầu của Iran đến người mua một cách vật lý, nhưng tác động sẽ cần thời gian để thẩm thấu qua nền kinh tế. Doanh số bán hàng kể từ khi chiến tranh bắt đầu đã được hưởng lợi từ sự tăng vọt của giá năng lượng toàn cầu, tạo ra một vùng đệm tài chính.

Iran đã tăng cường sử dụng các tuyến đường thương mại không phụ thuộc vào eo biển Hormuz. Nước này đã dựa nhiều hơn vào các kết nối đường sắt với Pakistan, Afghanistan và Trung Quốc, cũng như các cảng phía bắc dọc theo Biển Caspian, nơi có truyền thống tạo điều kiện thuận lợi cho thương mại với Nga.

Từ năm 2013, Iran đã có chính sách chính thức về "kinh tế kháng chiến". Đây là học thuyết của cựu Lãnh tụ Tối cao Ayatollah Ali Khamenei, người đã bị Israel giết trong loạt đạn mở màn của cuộc chiến. Ông muốn Iran tăng cường sản xuất trong nước và giảm sự phụ thuộc vào nhập khẩu để đề phòng sự cô lập hơn nữa từ phương Tây. Đã có một số tiến bộ hướng tới mục tiêu này trong nhiệm kỳ đầu tiên của ông Trump, khi sự biến mất của hàng hóa và thương hiệu nước ngoài đã mở ra thị trường cho các nhà sản xuất Iran.

Tác động kinh tế có ảnh hưởng đến chế độ Iran?

Sự sụp đổ nghiêm trọng của giá trị đồng rial vào tháng 12 đã gây ra các cuộc biểu tình hàng loạt, và bị đáp trả bằng một cuộc đàn áp đẫm máu của nhà nước khiến hàng nghìn người thiệt mạng. Mặc dù có khả năng xảy ra tình trạng bất ổn dân sự hơn nữa do các bất bình về kinh tế, điều đó không có nghĩa là chế độ này có nguy cơ sụp đổ. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran đã thắt chặt quyền lực. Cuộc chiến cũng đã khuấy động sự phản đối của công chúng đối với Mỹ và Israel, điều này có thể làm lu mờ một số bất bình trong nước.