Giá để giành một lượt qua các âu thuyền thông thường của Kênh đào Panama đang tăng mạnh, khi nhu cầu vận chuyển qua tuyến đường thủy chiến lược này tăng lên đúng lúc điều kiện tự nhiên trở nên bất lợi.

Các cuộc đấu giá hàng ngày trong tháng 8 đạt mức trung bình khoảng 1,1 triệu USD cho một lượt qua âu thuyền, cao hơn 16 lần so với cùng kỳ năm ngoái. Đối với các âu thuyền lớn dành cho tàu Neopanamax và Panamax, giá trung bình trong những tuần gần đây lên tới 2,5 triệu USD, mức cao nhất từng được ghi nhận, theo dữ liệu của Argus.

Một số lượt đấu giá riêng lẻ còn đạt mức cao hơn nhiều. Giá cho một lượt Neopanamax lên tới 3,78 triệu USD và lượt Panamax đạt 2,63 triệu USD kể từ ngày 28.7.

Đà tăng bắt đầu rõ rệt sau ngày 28.2, khi chiến dịch không kích Iran do Mỹ và Israel dẫn đầu khiến hoạt động hàng hải qua Eo biển Hormuz bị gián đoạn. Tuyến đường biển này vốn vận chuyển khoảng một phần năm lượng dầu mỏ toàn cầu, buộc các nhà nhập khẩu châu Á phải tìm thêm nguồn dầu thô và sản phẩm dầu mỏ từ Bờ Vịnh Mỹ.

Sự thay đổi của dòng chảy thương mại năng lượng đã làm tăng nhu cầu sử dụng Kênh đào Panama. Tuyến đường này giúp rút ngắn hành trình giữa Đại Tây Dương và Thái Bình Dương, đặc biệt đối với các chuyến hàng từ khu vực sản xuất năng lượng của Mỹ tới thị trường châu Á.

Nhưng nhu cầu tăng đúng lúc nguồn cung công suất vận chuyển qua kênh đào bị giới hạn bởi tình trạng thiếu nước.

Hiện tượng El Niño bắt đầu phát triển từ tháng 6 và có thể mạnh hơn bình thường trong năm nay, theo Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA). Hiện tượng này có thể làm thay đổi mô hình thời tiết, gia tăng nguy cơ hạn hán tại một số khu vực và ảnh hưởng đến lượng nước cung cấp cho hệ thống âu thuyền của Panama.

Hồ Gatun, hồ nhân tạo cung cấp phần lớn lượng nước cần thiết để vận hành Kênh đào Panama, hiện có mực nước thấp hơn mức trung bình trong giai đoạn 1965 đến 2022. Theo ước tính của Argus, mực nước có thể tiếp tục giảm trong những tháng tới.

Ross Griffith, người đứng đầu bộ phận định giá vận tải biển khu vực châu Mỹ tại Argus, cho rằng diễn biến này đáng chú ý bởi mực nước tiếp tục giảm trong giai đoạn lẽ ra thường có xu hướng ổn định hơn.

Kênh đào Panama từng trải qua một cuộc khủng hoảng nghiêm trọng về nguồn nước vào năm 2023, khiến nhà chức trách phải hạn chế số tàu qua lại và giảm mớn nước cho phép. Tình trạng hiện nay chưa nghiêm trọng bằng năm đó, nhưng tốc độ giảm mực nước đang làm dấy lên lo ngại về khả năng lặp lại những hạn chế tương tự.

Cơ quan Quản lý Kênh đào Panama đã liên tiếp điều chỉnh giới hạn mớn nước trong tháng qua. Với các âu thuyền Panamax, giới hạn dự kiến giảm xuống 47,5 feet vào ngày 3/9, từ mức thông thường 50 feet.

Mớn nước là khoảng cách từ mặt nước đến phần thấp nhất của thân tàu. Khi giới hạn này giảm, tàu phải giảm tải để phần thân tàu nằm đủ cao trên mặt nước khi đi qua kênh. Điều đó trực tiếp làm giảm lượng hàng mỗi chuyến và tăng chi phí vận chuyển tính trên mỗi đơn vị hàng hóa.

Áp lực đã thể hiện qua số lượng tàu chờ qua kênh. Khoảng 113 tàu đang chờ vào ngày 3.8 thông qua đặt chỗ trước hoặc tham gia các cuộc đấu giá hàng ngày, tăng mạnh so với 40 tàu vào ngày 2/1.

Tuy nhiên, cơ chế đấu giá chỉ phản ánh một phần chi phí mà các hãng vận tải phải chịu. Các chủ tàu lớn, trong đó có những hãng vận chuyển container và khí hóa lỏng, thường đặt trước lượt qua kênh đào với mức giá cố định thấp hơn đáng kể so với giá đấu giá. Dù vậy, khoảng 30% tổng lưu lượng tàu có thể được phân bổ thông qua các cuộc đấu giá hàng ngày.

Điều này khiến giá đấu giá trở thành một chỉ báo quan trọng về mức độ cạnh tranh đối với công suất qua kênh đào. Khi nhu cầu tăng mạnh trong lúc số lượt tàu bị giới hạn, các chủ tàu sẵn sàng trả thêm hàng triệu USD để bảo đảm lịch trình.

Đối với các hãng vận tải, chi phí cao hơn có thể nhanh chóng lan sang giá cước. Tàu phải giảm tải đồng nghĩa với việc doanh nghiệp cần thêm chuyến để vận chuyển cùng một lượng hàng, trong khi giá đấu thầu cao làm tăng trực tiếp chi phí sử dụng tuyến đường thủy.

Tác động cũng có thể lan rộng hơn trong chuỗi cung ứng. Các nhà nhập khẩu phải trả nhiều hơn cho vận chuyển, các nhà xuất khẩu đối mặt với chi phí logistics cao hơn, còn người tiêu dùng có thể cuối cùng phải gánh một phần chi phí thông qua giá hàng hóa.

Sự gián đoạn tại Hormuz càng làm bài toán phức tạp. Khi tuyến vận tải năng lượng quan trọng ở Trung Đông bị đóng cửa, các nhà mua hàng châu Á chuyển sang nguồn cung từ Mỹ. Điều đó làm gia tăng nhu cầu vận chuyển xuyên qua Panama, trong khi chính tuyến đường này lại đang phải hạn chế tải trọng do điều kiện nước.

El Niño cũng đang gây ảnh hưởng đến các tuyến vận tải đường thủy khác. Tại châu Âu, mực nước thấp trên sông Rhine và Danube đã làm gián đoạn hoạt động vận tải, khiến một số chuyến du thuyền bị hủy và hàng hóa phải chuyển sang các tuyến khác.

Những diễn biến này cho thấy thương mại toàn cầu đang phải đối mặt với sự kết hợp giữa các cú sốc địa chính trị và điều kiện tự nhiên. Một cuộc xung đột tại Trung Đông có thể làm thay đổi hướng vận chuyển dầu mỏ ở bên kia bán cầu, trong khi một hiện tượng khí hậu tại Thái Bình Dương lại tác động đến khả năng vận hành một tuyến hàng hải ở Trung Mỹ.

Cơ quan Quản lý Kênh đào Panama cho biết một số tàu gần đây đã trả hơn 1 triệu USD trong các cuộc đấu giá để đáp ứng nhu cầu vận chuyển cụ thể. Theo cơ quan này, mức giá cao phản ánh biến động tạm thời của thị trường và không phải khoản phí cố định do kênh đào quy định.

Cơ quan quản lý cũng khẳng định các điều chỉnh mớn nước đã công bố chưa làm giảm số lượng tàu được phép qua kênh mỗi ngày. Tuy nhiên, nhà chức trách có thể đưa ra thêm hạn chế tùy thuộc diễn biến của điều kiện nước.

Với các hãng tàu, rủi ro lớn nhất nằm ở khả năng những hạn chế này kéo dài trong thời gian nhu cầu vận chuyển vẫn cao. Kênh đào Panama có vai trò quan trọng trong việc kết nối các tuyến thương mại giữa Đại Tây Dương và Thái Bình Dương, đặc biệt đối với hàng hóa năng lượng, container và nông sản.

Nếu mực nước tiếp tục giảm trước khi mùa khô bắt đầu vào tháng 12, chi phí và thời gian chờ có thể tiếp tục tăng. Các chủ tàu sẽ phải cân nhắc giữa việc trả mức giá đấu giá cao để giữ lịch trình, giảm tải hoặc lựa chọn tuyến đường dài hơn.

Chiến tranh Iran đang làm thay đổi nhu cầu vận chuyển, còn nguồn nước lại quyết định khả năng đáp ứng nhu cầu đó. Khi cả hai yếu tố cùng gây sức ép, một lượt qua kênh đào có thể trở thành tài sản vận tải đắt giá hơn nhiều so với chi phí thông thường.