Ngày 17.5, anh BQH (nhân vật yêu cầu giấu tên), 37 tuổi, nhân viên một ngân hàng tại TP.HCM, lần đầu tiên không thể đổi ngoại tệ tại Hà Tâm - một tiệm vàng quen thuộc gần chợ Bến Thành. Như thường lệ, chỉ cần xuất trình vé máy bay, anh có thể mua tối đa 3.000 USD tại chính ngân hàng nơi mình làm việc, rồi mang ra Hà Tâm để bán lại. Khoảng chênh lệch tỉ giá đã có lúc mang về cho anh 3 triệu đồng. Nhưng giờ, và có lẽ kể về sau, anh BQH sẽ phải tập từ bỏ “thói quen” kiếm lời nhờ chênh lệch tỉ giá.

Câu chuyện không chỉ dừng ở Hà Tâm. Việc tiệm vàng thu đổi ngoại tệ, dù được cấp phép hay không, đã tồn tại hơn hai thập kỷ nhờ tính “linh hoạt”. Không cần chứng minh hay xuất trình giấy tờ, người dân không chỉ đổi được ngoại tệ, mà còn có thể vay tiền. Các tiệm vàng hoạt động chẳng khác nào một ngân hàng. Các tiệm vàng vô tình trở thành “cánh cổng” giữa thị trường chính thống và phi chính thống. Đối diện với các hành động siết chặt của Chính phủ, liệu đây là dấu chấm hết cho mô hình ngân hàng phi chính thức?

“Khi tồn tại hai thị trường, các tiệm vàng đã trở thành shadow bank (ngân hàng ngầm),” tiến sĩ Nguyễn Tú Anh, giám đốc Nghiên cứu Chính sách VinUni, nguyên phó vụ trưởng vụ Chính sách tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước, nói với Bloomberg Businessweek Việt Nam. “Điều này đang đi lệch so với chủ trương của Chính phủ, là xóa bỏ vùng xám.”

Từ ngày 9.2.2026, Chính phủ ban hành Nghị định 340/2025/NĐ-CP, đưa ra mức xử phạt nghiêm khắc hơn với hành vi mua bán ngoại tệ không được cấp phép. Với giao dịch trái phép từ 100.000 USD trở lên, cá nhân vi phạm có thể bị phạt 80-100 triệu đồng; nhiều trường hợp còn có thể bị tịch thu toàn bộ tang vật liên quan. Giao dịch tại “chợ đen”, tiệm vàng không có giấy phép hoặc giữa cá nhân với nhau có thể bị xem là vi phạm quản lý ngoại hối.

Để hiểu tại sao cơ quan quản lý phải mạnh tay như vậy, hãy nhìn vào sức ép mà Việt Nam đang phải đối diện. Dự trữ ngoại hối tính tới cuối năm 2025 chỉ còn ở mức 1,9 tháng nhập khẩu, theo dữ liệu của CEIC. Dòng ngoại tệ trong những tháng đầu năm cũng xuất hiện những tín hiệu đáng báo động. Việt Nam đã nhập siêu 7,11 tỉ USD trong bốn tháng đầu năm, khi tốc độ nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu. Trong khi đó, lượng kiều hối về TP.HCM trong quý I chỉ vào khoảng 2 tỉ USD, giảm 16,9% so với quý IV.2025. Cán cân thanh toán cũng liên tục ghi nhận trạng thái âm, đặc biệt ở mục “lỗi và sai sót”. Riêng đối với hệ thống ngân hàng, tình trạng căng thẳng thanh khoản vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Nhiều ngân hàng chưa thoát ra được tình cảnh “thiếu tiền”, khi tốc độ tín dụng đang cao hơn tốc độ huy động.

“Việc các tiệm vàng thu đổi ngoại tệ trái phép đang gây ra sự méo mó cho thị trường tiền tệ, cũng kích hoạt các hoạt động đầu cơ,” ông Tú Anh nói. Đồng quan điểm, ông Tyler Nguyễn Mạnh Dũng, giám đốc nghiên cứu chiến lược thị trường của HSC nhận định, có thời điểm tỉ giá thị trường tự do vượt xa tỉ giá trong hệ thống ngân hàng lên tới 5%. “Độ chênh lệch lớn này vừa là nguyên nhân, vừa là hệ quả của hành vi đầu cơ ngoại hối,” ông Dũng nhận định. Nếu diễn ra ở quy mô lớn, hành vi này có thể tác động tiêu cực đến nguồn cung ngoại hối trong hệ thống ngân hàng, ảnh hưởng trực tiếp tới tỉ giá và ổn định thị trường tiền tệ. Với một quốc gia có lạm phát đến từ tổng cung (chi phí đẩy), tỉ giá vẫn là mấu chốt của việc duy trì ổn định kinh tế vĩ mô.

Hiện chưa thể có số liệu đo lường chính xác đối với các giao dịch “vùng xám” cho những người như anh BQH - mua ngoại tệ ở ngân hàng rồi đem bán tại tiệm vàng. Nhưng trước khi bãi bỏ quy định độc quyền nhập khẩu vàng, lượng vàng trên thị trường vẫn tương đối dồi dào. Việt Nam được ghi nhận là quốc gia tiêu thụ lớn nhất trong khu vực, bình quân mỗi năm tiêu thụ khoảng 55 tấn vàng, theo dữ liệu hội đồng Vàng Thế giới (WGC). “Điều này đồng nghĩa với một lượng lớn vàng nhập lậu, lượng ngoại tệ lậu tương ứng đã thoát ra bên ngoài,” ông Tú Anh nói. 

Việc siết hoạt động ngoại tệ không còn là một động thái biệt lập. Điều này nằm trong một chiến dịch rộng hơn của Chính phủ nhằm “chính thức hóa” các hoạt động kinh doanh và kéo các dòng tiền từng nằm trong vùng xám trở lại hệ thống pháp luật giám sát. Hàng loạt các hành động từ phía cơ quan quản lý, như việc chấm dứt cơ chế thuế khoán đối với hộ kinh doanh từ năm 2026, đẩy mạnh hóa đơn điện tử, đồng thời ban hành hoặc chuẩn bị các khung pháp lý mới cho thị trường vàng, tài sản số và phòng chống rửa tiền. 

“Thông điệp đã rõ. Chính phủ sẽ quyết liệt trong việc minh bạch hóa các hoạt động kinh doanh trong thời gian tới”, ông Tú Anh nói. “Nguyên tắc ở Việt Nam là phải làm quyết liệt mới hiệu quả. Vì nếu làm từ từ, thị trường luôn tìm ra cách ứng phó.”