Chính quyền ông Trump đang mở ra một mặt trận thương mại mới với lập luận gây tranh cãi: nhiều quốc gia trên thế giới sản xuất “quá mức hợp lý”, từ cá hồi Na Uy cho tới xi măng Bangladesh. Dưới danh nghĩa chống lại tình trạng “dư thừa năng lực sản xuất mang tính cấu trúc”, Washington đang tìm cách khôi phục các hàng rào thuế quan sau khi nhiều biện pháp trước đó bị tòa án bác bỏ.

Giới phân tích cho rằng lập luận này không chỉ đi ngược các nguyên lý thương mại toàn cầu mà còn phản ánh nỗ lực của Nhà Trắng nhằm mở rộng quyền lực áp thuế mà không cần Quốc hội thông qua.

Sau khi Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ các mức thuế khẩn cấp dựa trên Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA), chính quyền Trump nhanh chóng chuyển sang sử dụng Mục 301 của Đạo luật Thương mại 1974 để điều tra hàng loạt đối tác thương mại, bao gồm Trung Quốc, Liên minh châu Âu, Na Uy và Bangladesh.

Theo Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR), các nền kinh tế này bị nghi ngờ duy trì “dư thừa công suất mang tính cấu trúc”, tức sản xuất nhiều hơn nhu cầu nội địa và đẩy lượng hàng hóa dư thừa ra thế giới, gây tổn hại tới ngành công nghiệp Mỹ.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng khái niệm này rất mơ hồ và thiếu cơ sở kinh tế. Trong thương mại quốc tế, việc một quốc gia sản xuất vượt nhu cầu trong nước để xuất khẩu là điều hoàn toàn bình thường. Mỹ cũng là một ví dụ điển hình.

Hãng Boeing nhiều năm qua bán phần lớn máy bay thương mại cho khách hàng nước ngoài, trong khi ngành hạnh nhân California xuất khẩu phần lớn sản lượng ra thị trường toàn cầu. Điều đó không khiến Mỹ bị coi là “kẻ săn mồi thương mại”, mà phản ánh lợi thế cạnh tranh tự nhiên của nền kinh tế.

Tương tự, Na Uy xuất khẩu cá hồi quy mô lớn vì nước này sở hữu điều kiện địa lý lý tưởng cho nuôi trồng thủy sản. Việc Bangladesh phát triển ngành xi măng chủ yếu phục vụ nhu cầu hạ tầng trong nước và khu vực, chứ gần như không cạnh tranh trực tiếp với doanh nghiệp Mỹ.

Điểm gây tranh cãi lớn hơn nằm ở cách chính quyền Trump đánh giá năng lực sản xuất. Theo tiêu chuẩn mới, các quốc gia có tỷ lệ sử dụng công suất nhà máy dưới 80% có thể bị coi là duy trì công suất dư thừa bất hợp lý.

Nhưng ngay chính nền kinh tế Mỹ cũng thường xuyên hoạt động dưới ngưỡng này. Dữ liệu công nghiệp cho thấy tỷ lệ sử dụng công suất của Mỹ hiện chỉ quanh 75%, thấp hơn nhiều quốc gia nằm trong diện điều tra.

Giới học giả cảnh báo cách tiếp cận này có thể khiến khái niệm “dư thừa sản xuất” trở thành công cụ chính trị thay vì tiêu chí kinh tế thực chất. Một quốc gia càng xuất khẩu thành công càng dễ trở thành mục tiêu của Washington.

Trong ngắn hạn, chiến lược này có thể giúp ông Trump ghi điểm với các bang công nghiệp và cử tri ủng hộ bảo hộ thương mại. Nhưng về dài hạn, nó có nguy cơ làm gia tăng căng thẳng với các đồng minh và đối tác kinh tế, đồng thời đẩy chi phí sản xuất tại Mỹ tăng cao.

Các nhà kinh tế cũng lưu ý rằng nếu mọi quốc gia chỉ sản xuất đúng bằng nhu cầu nội địa, thương mại toàn cầu gần như sẽ không còn ý nghĩa. Cốt lõi của toàn cầu hóa nằm ở việc mỗi nền kinh tế tập trung vào lĩnh vực mình có lợi thế nhất để trao đổi với phần còn lại của thế giới.

Thay vì nâng cao năng lực cạnh tranh nội địa, các mức thuế mới có thể khiến doanh nghiệp Mỹ chịu chi phí đầu vào đắt đỏ hơn, đặc biệt trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đã chịu nhiều áp lực từ xung đột địa chính trị và lạm phát.

Một vấn đề khác là yếu tố pháp lý. Hiến pháp Mỹ trao quyền áp thuế cho Quốc hội, không phải tổng thống. Những phán quyết gần đây của tòa án cho thấy hệ thống tư pháp Mỹ ngày càng hoài nghi việc Nhà Trắng sử dụng các đạo luật thương mại để đơn phương thiết lập hàng rào thuế quan diện rộng.

Giới quan sát cho rằng chính quyền Trump hiện đang thử một “con đường vòng” mới: dùng Mục 301 như công cụ thay thế cho các quyền hạn khẩn cấp đã bị giới hạn. Nhưng nếu chiến lược này tiếp tục bị thách thức pháp lý, Washington có thể lại rơi vào vòng xoáy tranh cãi giữa quyền lực hành pháp và vai trò của Quốc hội trong chính sách thương mại.

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu ngày càng phân cực, cuộc tranh luận về “dư thừa sản xuất” cho thấy thương mại không còn đơn thuần là vấn đề kinh tế. Nó đang trở thành một phần của cạnh tranh quyền lực, nơi các khái niệm kinh tế có thể bị tái định nghĩa để phục vụ mục tiêu chính trị và chiến lược quốc gia.