Mức thuế quan toàn cầu 10% của tổng thống Donald Trump vừa bị một tòa án thương mại liên bang tuyên bố là bất hợp pháp. Đây là đòn giáng mới vào chương trình nghị sự kinh tế của chính quyền, chỉ vài tháng sau khi tòa án Tối cao Mỹ hủy bỏ các mức thuế ông Trump áp đặt trước đó.

Hôm thứ Năm, một hội đồng gồm ba thẩm phán tại tòa án Thương mại Quốc tế Mỹ ở Manhattan đã chấp thuận yêu cầu hủy bỏ thuế quan từ một nhóm doanh nghiệp nhỏ và 24 tiểu bang chủ yếu do đảng Dân chủ lãnh đạo. Ông Trump áp mức thuế 10% này vào tháng 2 theo Mục 122 của đạo luật Thương mại năm 1974, một điều khoản chưa từng được viện dẫn trước đây.

Tuy nhiên, hiện tại tòa án mới chỉ chặn chính quyền thực thi thuế quan đối với hai công ty đã khởi kiện và tiểu bang Washington. Hội đồng xét xử cũng nhấn mạnh rằng họ không ban hành một “lệnh cấm áp dụng toàn diện”.

Các thẩm phán cho rằng những tiểu bang còn lại không có tư cách pháp lý để khởi kiện vì họ không phải nhà nhập khẩu trực tiếp. Thay vào đó, các tiểu bang lập luận rằng họ bị thiệt hại do doanh nghiệp chuyển chi phí thuế quan sang người tiêu dùng, khiến giá hàng hóa tăng cao. Vì vậy, hiện vẫn chưa rõ phán quyết này sẽ ảnh hưởng thế nào đến các nhà nhập khẩu khác vốn đã phải trả những khoản thuế đang bị tranh chấp.

Trong phán quyết, đa số hội đồng đã bác bỏ lập luận của chính quyền rằng “thâm hụt cán cân thanh toán”, tiêu chí quan trọng để áp thuế theo Mục 122, là một “cụm từ có thể diễn giải linh hoạt”. Các thẩm phán kết luận tuyên bố áp thuế của ông Trump không xác định được sự tồn tại của các khoản thâm hụt như vậy theo đúng tinh thần của luật năm 1974. Thay vào đó, chính quyền lại sử dụng “thâm hụt thương mại và tài khoản vãng lai” để thay thế.

Phán quyết này là trở ngại mới nhất đối với nỗ lực áp thuế của ông Trump mà không cần thông qua Quốc hội. Trước đó, các mức thuế khác của ông cũng bị tòa án Tối cao hủy bỏ vào ngày 20.2 vì được ban hành theo Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA). Trong vụ việc đó, các thẩm phán kết luận ông Trump đã vượt quá thẩm quyền. Quyết định này cũng mở ra cuộc chiến pháp lý của các nhà nhập khẩu nhằm đòi lại gần 170 tỉ USD tiền hoàn thuế.

Hiện bộ Tư pháp Mỹ có thể kháng cáo phán quyết mới nhất bằng cách đưa vụ việc lên tòa phúc thẩm Liên bang Mỹ. Đây cũng là nơi từng ra phán quyết chống lại chính quyền ông Trump trong cuộc chiến thuế quan trước đó.

Theo Mục 122, tổng thống Mỹ có thể áp đặt thuế quan trong những trường hợp đất nước phải đối mặt với điều mà luật pháp gọi là “các vấn đề thanh toán quốc tế cơ bản”. Ngay cả trước khi ông Trump ban hành thuế quan, nhiều nhà kinh tế và chuyên gia chính sách đã tranh luận liệu tổng thống có thể xây dựng được nền tảng pháp lý vững chắc khi sử dụng điều luật này hay không.

Trong tuyên bố viện dẫn Mục 122, ông Trump cho rằng thuế quan là cần thiết vì Mỹ đang ghi nhận mức thâm hụt thương mại “lớn và nghiêm trọng”. Ông cũng đề cập đến dòng thu nhập ròng âm từ các khoản đầu tư của người Mỹ ở nước ngoài, cùng nhiều dấu hiệu khác cho thấy cán cân thanh toán của Mỹ với phần còn lại của thế giới đang xấu đi.

Theo quy định của luật, tổng thống có thể áp thuế nhập khẩu trong thời gian ngắn để giải quyết các lo ngại liên quan đến dòng tiền ra vào nước Mỹ. Những lo ngại đó bao gồm “thâm hụt cán cân thanh toán lớn và nghiêm trọng của Mỹ” hoặc “sự mất giá sắp xảy ra và đáng kể của đồng USD”.

Không giống những lựa chọn pháp lý khác mà ông Trump có thể sử dụng để áp thuế, Mục 122 cho phép tổng thống hành động mà không cần chờ cơ quan liên bang điều tra và xác định tính hợp lý của các khoản thuế. Dù vậy, các quyết định này vẫn có thể bị thách thức tại tòa án.

Các doanh nghiệp nhỏ và những tiểu bang khởi kiện cho rằng Mục 122 đã lỗi thời kể từ khi Mỹ từ bỏ bản vị vàng cách đây nhiều thập kỷ. Theo họ, ông Trump đã đánh đồng “thâm hụt cán cân thanh toán” với thâm hụt thương mại để biện minh cho việc sử dụng điều luật này.

Họ cũng cáo buộc sắc lệnh áp thuế theo Mục 122 của ông Trump “đầy rẫy những thiếu sót và diễn giải sai lệch” về ý nghĩa của thâm hụt cán cân thanh toán. Các tiểu bang nhấn mạnh rằng thâm hụt thương mại mà ông Trump viện dẫn chỉ là một phần trong cách tính vị thế cán cân thanh toán của quốc gia.

Theo Mục 122, tổng thống có thể áp thuế nhập khẩu tối đa 15%. Tuy nhiên, biện pháp này chỉ có hiệu lực trong 150 ngày, sau đó Quốc hội phải gia hạn. Ông Trump từng tuyên bố muốn nâng mức thuế từ 10% lên 15%.

Ngoài ra, các tiểu bang cũng lập luận rằng thuế quan mới của ông Trump vi phạm những yêu cầu khác trong Mục 122, trong đó có quy định cấm áp dụng thuế theo cách phân biệt đối xử. Theo họ, chính quyền đã miễn trừ không phù hợp cho một số hàng hóa đến từ Canada, Mexico, Costa Rica, Cộng hòa Dominica, El Salvador, Guatemala, Honduras và Nicaragua.

Đơn kiện cũng cho biết chính quyền ông Trump từng thừa nhận trong vụ kiện liên quan đến thuế quan IEEPA rằng thâm hụt thương mại “về mặt khái niệm là khác biệt với thâm hụt cán cân thanh toán”.

Trong khi đó, cuộc đối đầu pháp lý quanh Mục 122 diễn ra đúng lúc tranh chấp về việc hoàn tiền từ các mức thuế theo IEEPA bắt đầu nóng lên. Một thẩm phán khác tại Tòa án Thương mại Quốc tế, Thẩm phán Richard Eaton, đang giám sát nỗ lực hoàn thuế quy mô lớn này. Ông cũng yêu cầu Cục Hải quan và Biên phòng Mỹ thường xuyên cập nhật tiến độ triển khai quy trình tự động mà chính phủ dự kiến sử dụng để xử lý phần lớn các khoản hoàn thuế.

— Với sự hỗ trợ của Jordan Fabian, Laura Curtis, Jennifer A Dlouhy, và John Harney