Tại phiên thảo luận “Làn sóng AI: Lực đẩy hay lực cản?” tại sự kiện The year ahead 2026 của Bloomberg Businessweek Vietnam, các diễn giả từ công nghệ, tài chính và giáo dục đã phác họa một bức tranh rõ nét: AI không còn là xu hướng, mà đã trở thành hạ tầng cạnh tranh cốt lõi. Tuy nhiên, trong khi các tập đoàn lớn tăng tốc đầu tư, doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) lại đối mặt nguy cơ tụt lại phía sau. 

Khảo sát của McKinsey thực hiện năm 2025 cho thấy việc ứng dụng AI đang phân hóa mạnh theo quy mô doanh nghiệp, tạo ra một “đường đua hai tốc độ”. Trong khi các công ty dưới 100 triệu USD doanh thu vẫn chủ yếu dừng ở giai đoạn thử nghiệm (39%) và chỉ 5% triển khai toàn diện, thì nhóm trên 5 tỉ USD đã chuyển sang mở rộng (39%) và triển khai thực tế (10%), với tỷ lệ không sử dụng chỉ còn 3%. 

Đáng chú ý, các doanh nghiệp tầm trung lại mắc kẹt ở giai đoạn pilot - khoảng 32% đang thử nghiệm nhưng chưa thể mở rộng quy mô. Xu hướng này cho thấy AI đang trở thành lực đẩy cho các tập đoàn lớn, nhưng có nguy cơ nới rộng khoảng cách nếu doanh nghiệp nhỏ không vượt qua được giai đoạn thử nghiệm ban đầu.

SME không thể “đua tiền”, phải “đua cách tiếp cận”

Theo ông Thiều Phương Nam - CEO của Qualcomm Việt Nam, Lào và Campuchia, AI đang ở giai đoạn đầu của chu kỳ phát triển. Chỉ mới khoảng ba năm trôi qua kể từ khoảnh khắc chatbot ChatGPT nổi lên, nhưng công nghệ này đã tạo ra “một sự bùng nổ đổi mới”. 

Ông nhấn mạnh rằng chi phí đầu tư hạ tầng AI là rào cản toàn cầu, không riêng Việt Nam. Thay vì cạnh tranh trực diện về vốn, SME có thể tận dụng các nền tảng sẵn có: “Chúng ta không cần tự gánh toàn bộ chi phí hạ tầng AI, mà có thể sử dụng các nền tảng có thể mở rộng và xây dựng ứng dụng trên đó”.

Cụ thể hơn, xu hướng AI dịch chuyển từ cloud (bộ nhớ đám mây) xuống thiết bị (edge AI) sẽ giúp giảm chi phí đáng kể, thậm chí “khi chạy trên thiết bị, AI gần như là miễn phí”. Góc nhìn này mở ra một hướng đi thực tế: SME không cần sở hữu công nghệ lõi, mà cần chọn đúng “điểm chạm” để triển khai.

Khoảng cách không chỉ là vốn, mà là “độ sẵn sàng”

Từ phía ngân hàng, ông Dennis Tan, Giám đốc cấp cao Ngân hàng số, khối Dịch vụ tài chính cá nhân của UOB Việt Nam, cho rằng cần có ba trụ cột để thu hẹp khoảng cách này: tài chính, hệ sinh thái và đào tạo. “Ngân hàng có thể cung cấp tài chính, kết nối SME với hệ sinh thái công nghệ, cũng như các chương trình đào tạo để họ sẵn sàng triển khai AI”, ông nói.

Quan trọng hơn, AI không đơn thuần là công cụ mà đang “tái định hình vai trò công việc”. Theo ông, thay vì lo ngại bị thay thế, doanh nghiệp cần đầu tư vào “AI literacy” - tức năng lực hiểu và sử dụng AI - như một phần của đào tạo liên tục.

AI đang thay đổi cách vận hành của từng ngành

Ở cấp độ ngành nghề, tác động của AI đã hiện hữu rõ rệt. Trong lĩnh vực kỹ thuật, ông Thiều Phương Nam cho biết AI đang hỗ trợ trực tiếp vào quá trình viết code và thiết kế chip, giúp “tăng năng suất và rút ngắn thời gian đưa sản phẩm ra thị trường”.

Trong ngân hàng, AI tập trung vào những khu vực có thể đo lường hiệu quả rõ ràng như quản trị rủi ro, phát hiện gian lận hay chấm điểm tín dụng. “Khách hàng có thể mở tài khoản trong vài phút thay vì vài ngày, và ngân hàng phát hiện gian lận nhanh hơn”, ông Dennis Tan cho biết. Một ví dụ cụ thể là mô hình B-Score 2.0 sử dụng hơn 3.000 nguồn dữ liệu để dự báo rủi ro tín dụng, rút ngắn thời gian dự báo và cho phép can thiệp sớm hơn.

Trong giáo dục, tác động của AI thậm chí mang tính cấu trúc. Ông Bùi Mạnh Hùng, tổng giám đốc của SunUni Tech & BMH-AI, nhận định AI vừa mở ra cơ hội, vừa đặt ra thách thức đạo đức khi học sinh có thể lạm dụng công cụ để làm bài tập. Tuy nhiên, nếu sử dụng đúng, AI có thể thúc đẩy tư duy phân tích và cá nhân hóa việc học.

Ông nhấn mạnh: “AI giống như một con dao. Nếu dùng đúng cách, nó sẽ là dao mổ có thể cứu người, nhưng nếu dùng sai, nó sẽ gây nên các hành vi phạm pháp”. Đồng thời, ông cho rằng AI là công nghệ có thể giải quyết bài toán tỷ lệ 25 học sinh trên một giáo viên tại Việt Nam bằng cách cung cấp trải nghiệm học tập cá nhân hóa, thay vì một giáo trình học ứng dụng cho tất cả mọi người học như trước..

Điều cấp bách: kỹ năng, hợp tác và chiến lược đúng

Khi được hỏi về hành động cấp bách nhất để không tụt lại phía sau trên đường đua AI, cả ba diễn giả đều hội tụ ở một điểm: con người. Ông Thiều Phương Nam của Qualcomm nhấn mạnh “đầu tư vào kỹ năng là điều quan trọng và không còn nhiều thời gian”.

Còn ông Dennis Tan của UOB Việt Nam kêu gọi thu hẹp “khoảng cách sẵn sàng” thông qua hợp tác giữa các bên để xây dựng nguồn nhân lực và hệ sinh thái. Trong khi đó, ông Bùi Mạnh Hùng của SunUni Tech & BMH-AI cảnh báo doanh nghiệp cần tránh “áp dụng AI chỉ vì AI”, mà phải hiểu rõ bài toán của mình trước khi triển khai.