Quy mô này đặt ra áp lực đáng kể lên hệ thống tài chính khi tín dụng ngân hàng từ nhiều năm qua vẫn là nguồn cung cấp vốn trung và dài hạn chủ yếu cho các dự án cơ sở hạ tầng. Trước bài toán đó, Chính phủ đang triển khai hai hướng điều chỉnh chính sách song song: xử lý các tồn đọng của các dự án BOT cũ và mở rộng kênh huy động vốn dài hạn thông qua trái phiếu dành cho doanh nghiệp dự án PPP.

Các động thái này phản ánh một sự dịch chuyển trong cách tiếp cận. Trong nhiều năm, việc thu hút vốn tư nhân vào hạ tầng chủ yếu tập trung vào việc mở rộng danh mục dự án hoặc đưa ra các cam kết ưu đãi đầu tư. Giai đoạn hiện nay cho thấy trọng tâm đang chuyển sang cấu trúc tài chính và cơ chế phân bổ rủi ro giữa khu vực công với khu vực tư nhân.

Ngày 3/4/2026, Chính phủ ban hành Nghị định 122/2026/NĐ-CP nhằm xử lý các vướng mắc đối với những dự án BOT giao thông được ký trước ngày 1/1/2021. Nghị định đưa ra các cơ chế cụ thể liên quan đến chia sẻ rủi ro, trong đó bao gồm việc hỗ trợ khi doanh thu giảm sâu, bổ sung nguồn lực từ Nhà nước hoặc chấm dứt hợp đồng trước thời hạn trong một số trường hợp đặc biệt.

Động thái này diễn ra trong bối cảnh nhiều dự án BOT kéo dài tranh luận suốt nhiều năm liên quan đến doanh thu thực tế thấp hơn phương án tài chính ban đầu, thay đổi chính sách hoặc các vấn đề phát sinh trong quá trình triển khai. Một số dự án từng rơi vào tình trạng lưu lượng xe thấp hơn dự báo, kéo dài thời gian hoàn vốn hoặc buộc phải điều chỉnh điều kiện hợp đồng.

Về mặt chính sách, việc xử lý các dự án cũ có thể giúp giảm bớt những rủi ro pháp lý tích tụ trong hệ thống. Tuy nhiên, câu hỏi lớn hơn nằm ở việc liệu cơ chế chia sẻ rủi ro mới có đủ để thay đổi cách nhìn của nhà đầu tư tư nhân đối với hạ tầng hay không.

Các nhà đầu tư thường quan tâm tới khả năng dự báo dòng tiền và sự ổn định chính sách trong dài hạn hơn là các ưu đãi ngắn hạn. Đối với những dự án có thời gian thu hồi vốn kéo dài hàng chục năm, thay đổi nhỏ trong lưu lượng giao thông, quy hoạch đô thị hoặc điều kiện pháp lý đều có thể tác động lớn tới hiệu quả tài chính.

Song song với việc xử lý các tồn đọng cũ, Bộ Tài chính đang trình Chính phủ dự thảo nghị định mới về phát hành trái phiếu ra công chúng dành cho doanh nghiệp dự án PPP. Đây được xem là một nỗ lực nhằm tạo thêm một kênh huy động vốn dài hạn phù hợp hơn với đặc thù của lĩnh vực hạ tầng.

Theo dự thảo, doanh nghiệp dự án PPP sẽ được miễn một số điều kiện phát hành truyền thống như yêu cầu về thời gian hoạt động tối thiểu hoặc tiêu chí lợi nhuận trong các năm trước đó. Việc điều chỉnh xuất phát từ đặc điểm của doanh nghiệp PPP, vốn thường được thành lập để triển khai một dự án cụ thể và chưa có lịch sử hoạt động dài.

Thay cho các tiêu chí tài chính truyền thống, dự thảo tập trung vào các điều kiện kiểm soát rủi ro khác. Trái phiếu phát hành phải có tài sản bảo đảm hoặc bảo lãnh thanh toán, doanh nghiệp phát hành hoặc đơn vị bảo lãnh phải có xếp hạng tín nhiệm và dự án phải có hợp đồng PPP đã ký kết.

Về lý thuyết, mô hình này có thể mở rộng khả năng tiếp cận nguồn vốn từ các nhà đầu tư tổ chức như quỹ đầu tư, doanh nghiệp bảo hiểm hoặc quỹ hưu trí. Đây là các tổ chức có nguồn vốn dài hạn và thường tìm kiếm những tài sản mang tính ổn định trong nhiều năm.

Dù vậy, việc nới lỏng điều kiện phát hành cũng tạo ra các câu hỏi về chất lượng tài sản trên thị trường trái phiếu trong tương lai. Những bài học từ giai đoạn biến động của thị trường trái phiếu doanh nghiệp trước đây vẫn còn tác động đáng kể tới tâm lý nhà đầu tư.

Một doanh nghiệp dự án PPP thường chỉ sở hữu một tài sản duy nhất và dòng tiền của doanh nghiệp phụ thuộc gần như hoàn toàn vào tiến độ triển khai cũng như hiệu quả vận hành của dự án đó. Điều này đồng nghĩa với việc khả năng trả nợ có thể chịu ảnh hưởng lớn từ những yếu tố như giải phóng mặt bằng, biến động chi phí xây dựng hoặc thay đổi nhu cầu thị trường.

Rủi ro càng trở nên đáng chú ý hơn khi các dự án hạ tầng thường có vòng đời dài và thời gian hoàn vốn kéo dài nhiều năm. Trong khoảng thời gian đó, các biến động về kinh tế vĩ mô, lãi suất hoặc thay đổi quy hoạch có thể tạo ra tác động đáng kể đến hiệu quả đầu tư.

Bên cạnh các chính sách ở cấp trung ương, một số địa phương cũng bắt đầu rà soát lại các dự án đầu tư đang gặp khó khăn trong quá trình triển khai. TP.HCM đã yêu cầu doanh nghiệp cập nhật tình trạng các dự án lên hệ thống trực tuyến để tổng hợp và xử lý.

Các động thái này cho thấy Chính phủ đang tìm cách xây dựng một cấu trúc tài chính mới cho lĩnh vực hạ tầng, trong đó khu vực tư nhân đóng vai trò lớn hơn. Tuy nhiên, hiệu quả của chiến lược này sẽ phụ thuộc vào nhiều yếu tố ngoài chính sách ban đầu. Khả năng thực thi, chất lượng dự án, tính minh bạch của thông tin và niềm tin của thị trường có thể quyết định tốc độ dòng vốn thực sự chảy vào lĩnh vực hạ tầng trong những năm tới.

Nhu cầu huy động 30 triệu tỉ đồng đặt ra một mục tiêu lớn cho nền kinh tế. Chính sách có thể tạo điều kiện để mở rộng cánh cửa tiếp cận vốn. Thị trường sẽ là bên đánh giá liệu cấu trúc mới có đủ sức hấp dẫn để biến nguồn lực tư nhân thành dòng tiền dài hạn hay không.