Trong chưa đầy một năm, USA Rare Earth, một doanh nghiệp Mỹ trong lĩnh vực khoáng sản quan trọng, đã thực hiện bốn thương vụ lớn, bao gồm mua lại một cơ sở sản xuất kim loại hiếm tại châu Âu và một mỏ tại Brazil. Tổng giá trị các kế hoạch đầu tư và mở rộng mà công ty theo đuổi lên tới khoảng 3 tỉ USD.

Song song với đó, doanh nghiệp này cũng tiếp cận được gói tài trợ có điều kiện khoảng 1,6 tỉ USD từ chính phủ Mỹ, phục vụ phát triển một mỏ tại Texas và xây dựng nhà máy sản xuất nam châm tại Oklahoma. Đây là các mắt xích quan trọng trong chiến lược xây dựng chuỗi giá trị “từ mỏ đến nam châm”, mô hình vốn đang trở thành trọng tâm của ngành công nghiệp khoáng sản phương Tây.

Các doanh nghiệp trong ngành cho biết thị trường đất hiếm đang chuyển sang giai đoạn cạnh tranh theo mô hình tích hợp dọc, trong đó các công ty tìm cách kiểm soát toàn bộ chuỗi từ khai thác, tinh luyện đến sản xuất nam châm thành phẩm.

Một luật sư chuyên ngành khai khoáng nhận định thị trường hiện giống một “cuộc tranh giành lãnh thổ”, khi nhiều doanh nghiệp cùng chạy đua mở rộng quy mô và thu hút tài sản chiến lược. Các công ty nhỏ hơn tìm cách trở thành mục tiêu mua lại, trong khi các nhóm lớn hơn xây dựng hệ sinh thái tích hợp nhằm chiếm lợi thế dẫn đầu.

Động lực phía sau là nỗ lực của các chính phủ phương Tây nhằm giảm phụ thuộc vào Trung Quốc trong lĩnh vực đất hiếm, nhóm khoáng sản đóng vai trò thiết yếu trong sản xuất xe điện, tuabin gió, thiết bị điện tử và hệ thống quốc phòng.

Trong nhiều năm, Trung Quốc duy trì vị thế gần như thống trị ở các khâu tinh luyện và chế biến sâu, khiến phương Tây phải đối mặt với rủi ro chuỗi cung ứng. Điều này đang thúc đẩy dòng vốn mới đổ vào ngành, đồng thời làm gia tăng định giá của các doanh nghiệp sở hữu tài sản khai khoáng hoặc công nghệ chế biến.

Từ đầu nhiệm kỳ mới của Tổng thống Mỹ Donald Trump, Washington đã cam kết khoảng 18,6 tỉ USD tài trợ cho lĩnh vực khoáng sản chiến lược, phần lớn tập trung vào đất hiếm và chuỗi giá trị liên quan. Nguồn vốn này bao gồm cả các khoản tài trợ trực tiếp và các chương trình hỗ trợ có điều kiện.

Theo các chuyên gia phân tích, sự tham gia của chính phủ đang tạo ra một “vùng đệm chính sách”, giúp giảm rủi ro đầu tư và khuyến khích doanh nghiệp triển khai các dự án quy mô lớn vốn đòi hỏi thời gian dài và chi phí cao.

Một số thỏa thuận gần đây cũng phản ánh xu hướng này, khi các dự án được bảo đảm đầu ra bằng cơ chế giá tối thiểu hoặc hợp đồng mua dài hạn, giúp doanh nghiệp giảm áp lực tài chính trong giai đoạn đầu vận hành.

Trong hệ sinh thái mới, các doanh nghiệp phương Tây đang cố gắng xây dựng mô hình tích hợp tương tự Trung Quốc, nơi chuỗi khai thác, tinh luyện và sản xuất nam châm được vận hành trong cùng một hệ thống.

USA Rare Earth hiện là một trong những doanh nghiệp đi đầu xu hướng này với loạt thương vụ mua lại tại Brazil, châu Âu và Mỹ. Công ty cũng đang đàm phán các dự án mở rộng nhằm hoàn thiện chuỗi sản xuất khép kín.

Song song, một số quỹ đầu tư tài nguyên và doanh nghiệp khai khoáng khác cũng đẩy mạnh hoạt động mua bán tài sản, trong đó có các thương vụ liên quan đến công ty chế biến tại Úc và các nhà sản xuất vật liệu tại châu Âu.

Giới phân tích cho rằng mô hình tích hợp giúp doanh nghiệp gia tăng biên lợi nhuận, đồng thời giảm phụ thuộc vào các nhà cung cấp Trung Quốc, đặc biệt ở khâu chế biến sâu vốn có giá trị gia tăng cao.

Thị trường đất hiếm đang ghi nhận mức định giá tăng mạnh trong thời gian gần đây, khi các nhà đầu tư đặt cược vào vai trò chiến lược dài hạn của ngành hơn là hiệu quả tài chính ngắn hạn.

Một số doanh nghiệp trong ngành vẫn chưa có lợi nhuận ổn định, nhưng giá trị thị trường tiếp tục tăng nhờ kỳ vọng vào nhu cầu dài hạn từ các ngành công nghiệp năng lượng sạch và quốc phòng.

Các thương vụ tích hợp dọc cũng khiến chi phí đầu tư tăng cao, khi doanh nghiệp phải đồng thời xây dựng mỏ, nhà máy chế biến và cơ sở sản xuất nam châm. Đây là mô hình cần vốn lớn, thời gian thu hồi dài và phụ thuộc nhiều vào chính sách hỗ trợ.

Một số nhà đầu tư cho rằng chỉ một số ít doanh nghiệp có đủ năng lực tài chính để theo đuổi toàn bộ chuỗi giá trị, dẫn đến khả năng hình thành cấu trúc thị trường tập trung trong tương lai.

Giới phân tích cảnh báo rằng việc mở rộng quá nhanh có thể tạo ra rủi ro về tài chính và vận hành. Trong bối cảnh các doanh nghiệp vẫn đang trong giai đoạn đầu phát triển, khả năng kiểm soát chi phí và đảm bảo đầu ra ổn định là thách thức lớn.

Tuy vậy, các nhà đầu tư vẫn kỳ vọng vào xu hướng dài hạn, khi nhu cầu đối với nam châm đất hiếm tiếp tục tăng cùng với quá trình chuyển đổi năng lượng toàn cầu.

Một số ý kiến cho rằng thị trường đang bước vào giai đoạn phân hóa rõ rệt, trong đó chỉ một số ít doanh nghiệp có năng lực tài chính và công nghệ đủ mạnh để tồn tại độc lập. Phần còn lại có thể trở thành mục tiêu mua lại hoặc sáp nhập.

Trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị gia tăng, đất hiếm đã trở thành một trong những lĩnh vực trọng tâm của chiến lược công nghiệp phương Tây. Các chính phủ đang tìm cách đảm bảo an ninh chuỗi cung ứng, trong khi doanh nghiệp chạy đua để chiếm vị trí dẫn đầu.

Giới chuyên gia nhận định cuộc đua này vẫn đang ở giai đoạn đầu, nhưng đã bắt đầu định hình lại cấu trúc toàn cầu của ngành khoáng sản chiến lược.

Những doanh nghiệp đi trước trong việc tích hợp chuỗi giá trị có thể nắm giữ lợi thế lớn về quy mô và thị phần, trong khi các đối thủ đến sau sẽ phải đối mặt với chi phí cao hơn và cơ hội hạn chế hơn trong việc mở rộng.