Đây là một câu chuyện thành công hiếm hoi từ cuộc khủng hoảng năng lượng hậu Hormuz của châu Á: Indonesia đã thành công trong việc sử dụng nhiên liệu sinh học để chấm dứt sự phụ thuộc vào diesel nhập khẩu. Và đây là mặt tối của nó: Chính sách tương tự có thể đang xuất khẩu nhiều khói bụi độc hại hơn sang các nước láng giềng.

Nguyên nhân đến từ dầu cọ. Khoảng một phần năm sản lượng toàn cầu năm nay sẽ được đốt cháy trong một động cơ ở Indonesia. Một quy định của chính phủ yêu cầu pha trộn 50% nhiên liệu sinh học vào diesel, chủ yếu được sử dụng trong xe tải và các máy phát điện dự phòng nhỏ.

Điều đó đã giúp một trong những quốc gia nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới vượt qua tác động của cuộc chiến Iran. Trong phản ứng ban đầu với cuộc xung đột, tổng thống Prabowo Subianto đã đẩy nhanh việc chuyển đổi từ mức 40% lên mức 50% hiện tại. Quyết định đó đã chấm dứt việc nhập khẩu diesel và đang tiết kiệm cho đất nước 9,5 tỉ USD mỗi năm, ông cho biết vào tháng trước.

Tuy nhiên, chính sách này đang làm tăng giá trị của một loại hàng hóa có liên quan mật thiết đến lớp khói mù dày đặc hiện đang bao phủ hàng chục triệu người ở Singapore, Malaysia, Philippines và chính Indonesia. Việc điện khí hóa đội xe tải của quốc gia sẽ mang lại an ninh năng lượng tương tự với chi phí thấp hơn nhiều cho môi trường và sức khỏe con người.

Việc đốt phá đất rừng để giải phóng mặt bằng cho các đồn điền dầu cọ không phải là điều mới ở Indonesia, và ô nhiễm từ đó đã là một vấn đề trong nhiều thập kỉ. Nhưng với hơn 200.000 ha bị đốt cháy tính đến tháng 8 và những tuần tồi tệ nhất vẫn còn ở phía trước, mùa cháy rừng năm nay có thể là mùa nghiêm trọng nhất của Indonesia kể từ năm 2015.

Sự kiện đó đã gây ra thiệt hại kinh tế 16 tỉ USD và hơn 100.000 ca tử vong sớm, đồng thời thúc đẩy Jakarta thắt chặt cách tiếp cận trong việc bảo vệ rừng. Ở châu Âu, nó đã củng cố một chiến dịch chống dầu cọ mà cuối cùng khiến liên minh châu Âu ngừng phân loại diesel sinh học từ cọ là năng lượng tái tạo, làm giảm tiêu thụ. Indonesia đã ổn định lượng cung dư thừa bằng cách tăng dần tỉ lệ pha trộn bắt buộc lên mức hiện tại.

Bạn có thể xem đây là một câu chuyện tích cực hoặc tiêu cực, bởi dầu cọ có tính hai mặt như Jekyll và Hyde. Từ một đồn điền đã có sẵn, lượng phát thải trong vòng đời có thể thấp hơn khoảng một nửa so với diesel. Nhưng nếu chặt phá rừng nhiệt đới hoặc làm khô than bùn để trồng cọ, bức tranh sẽ trở nên đen tối hơn: Lượng phát thải có thể cao gấp đôi so với nhiên liệu hóa thạch.

Do đó, việc thúc đẩy nhiên liệu sinh học của Indonesia có lợi hay hại cho khí hậu phụ thuộc phần lớn vào nguồn gốc của lượng nhiên liệu sinh học tăng thêm. Chính phủ chỉ nhìn thấy mặt tích cực của câu chuyện, cho rằng tất cả sự tăng trưởng về nhu cầu có thể được đáp ứng bằng cách cải thiện năng suất của các đồn điền lâu đời và trồng trọt trên đất bị suy thoái.

Dữ liệu lại cho thấy điều ngược lại. Mọi sự tăng trưởng sản lượng dầu cọ của đất nước kể từ năm 2015 đều đến từ việc đưa thêm đất vào canh tác. Diện tích trồng cọ đã tăng 65%, trong khi năng suất thực tế lại giảm 7%.

"Đất bị suy thoái" cũng là một thuật ngữ khó xác định. Một nghiên cứu năm 2024 cho thấy hơn một nửa diện tích trồng cọ của Indonesia nằm trong các khu vực từng là rừng nguyên sinh vào năm 1990. Hầu hết không được chuyển đổi ngay lập tức sang trồng cọ. Rừng nhiệt đới hôm nay có thể trở thành mặt trận của các đám cháy vào ngày mai, sau đó là bụi rậm suy thoái và cuối cùng là một đồn điền "bền vững". Mặc dù các tiêu chuẩn quốc tế cố gắng ngăn chặn hành vi này, các quy định trong nước của Indonesia lại lỏng lẻo hơn nhiều. Kết quả là, thời gian trôi qua có thể hợp thức hóa nạn phá rừng một cách hiệu quả. Cũng không có gì bí ẩn về việc ai là người gây ra các đám cháy. Các quan chức địa phương cho biết gần như tất cả đều do con người gây ra, và 80% đất bị cháy cuối cùng trở thành đồn điền.

Điều kiện năm nay đặc biệt dễ bùng cháy. Thời tiết nóng và khô do siêu El Niño hiện tại gây ra có nghĩa là các đám cháy lớn sẽ kéo dài và lan rộng hơn. Dầu thô đã chạm mốc 100 USD một thùng và giá diesel của Mỹ đang ở mức kỉ lục, vì vậy những hecta đất có khả năng trồng một sản phẩm thay thế trở nên có giá trị hơn bao giờ hết. Với lớp thực bì khô như ngòi ở khắp mọi nơi, khoản đầu tư ban đầu duy nhất cần thiết là một que diêm.

Lập luận của ông Prabowo, kết hợp những lời hứa liên tục về bảo vệ rừng với cam kết mở ra hàng triệu hecta đất rừng cho lương thực và nhiên liệu sinh học ethanol, cũng làm lu mờ thông điệp chống phá rừng. Kế hoạch của ông nhằm tăng tỉ lệ pha trộn lên 60% ngay trong năm tới càng thêm một chất xúc tác: nó sẽ đòi hỏi khoảng 23 triệu tấn dầu cọ mỗi năm, tăng một phần ba so với mức hiện tại.

Có một cách tốt hơn để loại bỏ hoàn toàn sự phụ thuộc vào diesel nhập khẩu: loại bỏ hoàn toàn động cơ xe tải. Hãy nhìn vào ví dụ của nhà nhập khẩu nhiên liệu lớn nhất thế giới, Trung Quốc. Nước này đã mua khoảng một triệu xe tải điện, tương đương khoảng một phần sáu đội xe thương mại của Indonesia. Năng lượng để cung cấp cho chúng chủ yếu đến từ các nguồn nội địa.

Các hòn đảo Java, Sumatra và Borneo rất giàu cơ hội phát điện, nhưng chúng đang bị lãng phí. Chỉ cần đặt các tấm pin mặt trời trên 10% diện tích trồng cọ sẽ tạo ra đủ điện để cung cấp cho toàn bộ Đông Nam Á, cộng thêm Nhật Bản. Chỉ khoảng một phần tư tiềm năng thủy điện của đất nước đang được khai thác. Xe điện đã chiếm gần một phần tư doanh số bán ô tô, nhưng xe tải và xe hai bánh, bị cản trở bởi sự hỗ trợ chính sách không nhất quán hoặc không tồn tại, đang bị tụt lại phía sau một cách nghiêm trọng.

Indonesia đã tìm ra một cách để thoát khỏi sự phụ thuộc vào diesel nhập khẩu. Trung Quốc đang chứng minh một cách tốt hơn, có thể bảo tồn cả cán cân thanh toán và cảnh quan. Điện khí hóa thậm chí có thể làm giảm ô nhiễm độc hại từ việc đốt đất và khói thải, một tai họa đang làm giảm sức khỏe và tuổi thọ của hàng triệu người trên khắp Đông Nam Á. Có một thỏa thuận lớn đang ở ngoài kia, chỉ cần ông Prabowo có thể nắm bắt được nó.