Nhưng nền kinh tế ngày nay thiếu đi những thuận lợi về toàn cầu hóa và tài khóa vốn đã làm nên điều kỳ diệu đó.

Vài tháng sau khi rời ghế Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang (Fed) vào tháng 1 năm 2006, Alan Greenspan đã đến thăm văn phòng Bloomberg News tại Washington, D.C. Nhìn lại hơn một thập kỷ trước đó, ông giải thích lý do đằng sau sự chậm lại đáng kinh ngạc của lạm phát tại Mỹ trong giai đoạn đó. Ông nói, có một chỉ số đặc biệt then chốt.

Vì đã đọc qua các phân tích của Greenspan trước sự kiện, tôi không nhịn được mà xen ngang: "Giá nhập khẩu hàng hóa Trung Quốc!" tôi thốt lên. Greenspan nhìn tôi và hỏi liệu tôi có muốn thuyết trình nốt phần còn lại không. Tôi nhanh chóng xin lỗi và dĩ nhiên là nhường lại cho vị "nhạc trưởng". Dù hối hận vì khoảnh khắc bất lịch sự đó, nhưng cuộc trao đổi đã khắc sâu quan điểm của Greenspan vào tâm trí tôi. Và đó là một quan điểm làm lung lay kịch bản mà đội ngũ kinh tế của Tổng thống Donald Trump đang truyền bá.

Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent, Giám đốc Hội đồng Kinh tế Quốc gia Kevin Hassett và người được ông Trump đề cử làm Chủ tịch Fed tiếp theo, Kevin Warsh, đều lập luận rằng làn sóng đầu tư vào trí tuệ nhân tạo hiện nay có điểm tương đồng với giai đoạn giữa đến cuối những năm 1990. Khi đó, các doanh nghiệp đã chi ra một khoản tiền khổng lồ để xây dựng kiến trúc internet và các dịch vụ web. Ngày nay, các gã khổng lồ công nghệ Mỹ đang chi hàng trăm tỷ đô la mỗi năm cho hạ tầng AI, và có khả năng lên tới 3 nghìn tỷ đô la trong vài năm tới.

Theo cách kể của đội ngũ Trump, cuộc cách mạng AI đã bắt đầu tạo ra một cú sốc năng suất tích cực và to lớn cho nền kinh tế - cho phép GDP tăng trưởng mạnh mẽ mà không làm gia tăng áp lực lạm phát, giống như những gì quốc gia này đã tận hưởng ba thập kỷ trước. Công việc của các nhà hoạch định chính sách Fed là mô phỏng những gì nhà hiền triết Greenspan đã làm trong trường hợp trước đó: Giữ lãi suất thấp và để nền kinh tế Mỹ vận hành ở cường độ cao.

Người của ông Trump khẳng định rằng Chủ tịch Fed sắp mãn nhiệm Jerome Powell đã không nhận ra sự tương đồng quan trọng này vàgiữ lãi suất quá cao. Bằng việc không cắt giảm chi phí vay vốn, ông ấy thậm chí còn đang kìm hãm các khoản đầu tư vốn dĩ sẽ mở rộng tiềm năng sản xuất của đất nước. Tư duy ở đây là một khi Warsh lên nắm quyền vào tháng 5 - giả định rằng Thượng viện sẽ phê chuẩn ông vào lúc đó - ông sẽ giúp ngân hàng trung ương thoát khỏi cái nhìn hạn hẹp và thuyết phục các nhà hoạch định chính sách kéo giảm chi phí vay. Điều đó sẽ giải phóng thêm chi tiêu vốn vào AI, tạo ra một kiểu vòng xoáy tích cực.

Vấn đề với kịch bản đó, quay lại quan điểm của Greenspan năm 2006, là nó bỏ qua bức tranh kinh tế vĩ mô rộng lớn hơn. Trong cuốn hồi ký năm 2007 mang tên The Age of Turbulence (Kỷ nguyên hỗn loạn), Greenspan giải thích rằng có "các lực lượng kép" cùng hoạt động để kìm giữ áp lực giá cả khi đầu tư và tăng trưởng kinh tế tăng tốc.

Đúng vậy, sự bùng nổ công nghệ thông tin chắc chắn là một yếu tố. Thời kỳ đó, khi Cisco Systems hỏi công chúng "Bạn đã sẵn sàng chưa?" cho Kỷ nguyên Internet, thật phi thường. Trong sáu năm liên tiếp bắt đầu từ năm 1995, đầu tư cố định phi cư trú của Mỹ đã đóng góp hơn một điểm phần trăm đầy đủ vào tăng trưởng GDP tổng thể. Một điều như vậy không thể tìm thấy trong các số liệu thống kê của Mỹ kể từ năm 1930. Và khi bắt đầu quá trình đó, vào tháng 12 năm 1995, Greenspan đã nói với các đồng nghiệp hoạch định chính sách tiền tệ rằng ông có một giả thuyết rằng đầu tư tăng vọt vào công nghệ máy tính và viễn thông đang kéo giảm áp lực chi phí. Ông nói điều đó nên được đưa vào cách Fed ấn định lãi suất và đã dẫn dắt hội đồng đồng thuận cắt giảm lãi suất.

Nhưng yếu tố còn lại trong quan sát của Greenspan là tầm quan trọng của toàn cầu hóa. "Những gì chúng ta đang thấy là một bước chuyển lớn hướng tới sự nở rộ của việc thuê ngoài (outsourcing), không chỉ trong khu vực lân cận mà ngày càng tăng trên toàn cầu," ông nói trong chính cuộc họp FOMC cuối năm 1995 đó. Ông lưu ý rằng có thể mất một thập kỷ để chắc chắn về quá trình giảm phát mà ông nghi ngờ là đang diễn ra. Và khi có thêm dữ liệu của một thập kỷ để phân tích, ông nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đưa Trung Quốc và các nền kinh tế thuộc khối Xô Viết cũ vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

"Trong hơn một thập kỷ qua, việc đồng hóa dần dần những thực thể mới này vào hệ thống thương mại thị trường tự do của thế giới đã kìm hãm sự gia tăng chi phí lao động đơn vị ở phần lớn thế giới, và do đó, đã giúp kiềm chế lạm phát," Chủ tịch Greenspan khi đó đã điều trần trước Quốc hội vào tháng 11 năm 2005. Trong hồi ký năm 2007, ông đánh dấu rằng "Trung Quốc cho đến nay là thực thể đóng góp chủ đạo vào xu hướng này." Đến lúc đó, lo ngại lớn hơn của ông là tác động giảm phát từ việc tích hợp lực lượng lao động Trung Quốc đang đi đến hồi kết. Nhưng thực tế cho thấy, lo ngại của ông về việc toàn cầu hóa đã đi hết lộ trình là quá sớm.

Mọi thứ, tất nhiên, hoàn toàn khác biệt ngày nay. Các nhà hoạch định chính sách đang nhấn mạnh vào sản lượng nội địa, chứ không phải chuỗi cung ứng toàn cầu hóa. Ông Trump đã đẩy mức thuế quan của Mỹ lên khoảng 11% tính đến đầu tháng 3 - tương đương với mức của năm 1943, và cao hơn nhiều so với những năm 1990 thanh bình. Nếu chính quyền hiện tại và tương lai thành công trong việc đưa các mảng sản xuất từ nước ngoài trở lại Mỹ, khó có khả năng điều này mang lại chi phí rẻ hơn cho người tiêu dùng, xét đến chi phí lao động tương đối cao của Mỹ. Ngay cả đội ngũ của ông Trump cũng không coi việc đưa sản xuất về nước (reshoring) là một quá trình giảm phát.

Vì vậy, điều đó đã tước đi một lập luận cho việc hạ lãi suất trong Kỷ nguyên AI: Nó không đi kèm với sự cải tổ các chuỗi sản xuất giúp giảm chi phí như Kỷ nguyên Internet đã từng.

Một yếu tố khác cần lưu ý là trong thời kỳ bùng nổ những năm 1990, các doanh nghiệp không phải cạnh tranh vốn với chính phủ liên bang. Đầu thập kỷ đó, thâm hụt tài khóa ở mức trên 4% GDP. Đến cuối thập kỷ, nhờ sự thắt chặt chi tiêu bất thường tại Washington và nguồn thu thuế dồi dào một phần nhờ thị trường chứng khoán thăng hoa, chính phủ đã có thặng dư. Tất cả những điều đó đã giúp kìm giữ chi phí vay dài hạn mà Fed không kiểm soát được.

Ngày nay, một lần nữa, bối cảnh khác biệt hoàn toàn. Ba năm qua, chính phủ liên bang đã duy trì mức thâm hụt 6% (sau khi loại bỏ các thủ thuật kế toán cho nợ sinh viên năm 2025). Đây là điều chưa từng có trong thời kỳ kinh tế tăng trưởng ổn định và tỷ lệ việc làm tương đối cao. Bộ Tài chính phải bán thêm hơn 1 nghìn tỷ đô la nợ chỉ để trả lãi cho các chứng khoán đã phát hành trước đó. Điều đó để lại một lượng vốn nhỏ hơn cho các công ty công nghệ lớn (hyperscalers) và mọi công ty khác đang muốn đầu tư vào các sáng kiến AI.

Trong bối cảnh nhu cầu vay vốn tăng cao này, một số nhà hoạch định chính sách Fed coi Kỷ nguyên AI là yếu tố đẩy lãi suất trung tính (mức lãi suất không kích thích cũng không kìm hãm nền kinh tế) lên cao. Thực tế này dù thế nào cũng sẽ tạo ra rào cản lớn để Warsh thuyết phục các đồng nghiệp rằng: không, AI có nghĩa là lãi suất nên thấp hơn.

Cuối cùng, đội ngũ Trump, trong sứ mệnh "Trở nên giống Greenspan những năm 1990", đã bỏ sót quan sát của ông rằng những cuộc chuyển đổi do công nghệ và thuê ngoài thúc đẩy trong quá khứ giúp giữ lạm phát ở mức thấp một phần vì chúng làm tăng cảm giác bất an của người lao động và kìm hãm sự tăng lương. Trong cuộc họp FOMC tháng 12 năm 1995, vị chủ tịch khi đó đã nhấn mạnh "sự gia tăng rất đáng kể trong cảm giác bất an về việc làm và thực sự là sự đánh đổi giữa bất an việc làm và tăng lương." Đây khó có thể là loại lập luận mà chính quyền thấy hấp dẫn hiện nay, khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11 đang cận kề.

Nếu AI thực sự làm cho nền kinh tế năng suất hơn rất nhiều, một nguy hiểm là nó đi kèm cái giá là nhu cầu lao động giảm bớt. Kịch bản của Citrini Research gần đây về việc mất việc làm hàng loạt do AI là một trường hợp cực đoan. Thật khó để thấy việc cắt giảm lãi suất của Fed có thể giải quyết được một thảm họa lao động như vậy. Và ngược lại, nếu như Bessent đã nói, một đợt bùng nổ chi tiêu vốn được tiếp nối bởi một đợt bùng nổ việc làm, thì có rủi ro là điều đó diễn ra trong bối cảnh nguồn cung lao động sẵn có bị hạn chế. Lực lượng lao động Mỹ vừa sụt giảm đáng kể, sau khi chính quyền thắt chặt hạn chế nhập cư và tiến hành trục xuất hàng trăm nghìn người.

Điểm mấu chốt là các cuộc cách mạng công nghệ không diễn ra trong chân không; bối cảnh vĩ mô rộng lớn hơn cũng quan trọng như chính công nghệ đó. Phần lớn các nhà hoạch định chính sách Fed, những người đang bị chỉ trích vì không đánh giá cao sự lặp lại của những năm 1990 được cho là đang diễn ra trước mắt, sẽ không mạo hiểm nếu thiếu một bức tranh đầy đủ. Như ông Powell đã nói trong tháng này, "bạn không thấy thứ gì có thể ngay lập tức đòi hỏi lãi suất thấp hơn hoặc sẽ làm giảm lạm phát." Vào tháng 1, ông giải thích rằng ngân hàng trung ương đã thảo luận về các hệ quả của AI trong suốt ba năm qua.

"Khi nói đến các phát triển công nghệ giúp nâng cao sản lượng tiềm năng - một loại cách mạng công nghệ giống như đã xảy ra trong những năm 90 ở đây và có thể đang xảy ra bây giờ với AI - chúng tôi đều nắm bắt được." Và ông đặt câu hỏi: "Nếu đó chỉ là vấn đề sử dụng các mô hình tốt hơn, hãy đưa chúng đây. Chúng đâu rồi?"

Tôi sẽ không nín thở chờ đợi chúng xuất hiện sớm. Nhưng bất kỳ mô hình nào có ý định giải thích cách cơn sốt AI sẽ ảnh hưởng đến lạm phát đều cần phản ánh tất cả các yếu tố khác vốn thúc đẩy cái giá của đồng tiền, và phải giải thích được sự thật rằng chúng không còn đóng vai trò giảm phát giống như những năm 1990 nữa.