Đầu năm nay, tôi bắt đầu thấy một kiểu bài đăng xuất hiện dày đặc trên mạng xã hội. Những người tôi quen hoặc theo dõi trong công việc liên tục nói về “vibe coding”, một cách giúp họ nhanh chóng tạo ra các công cụ để làm cuộc sống dễ dàng hơn. Điều đáng chú ý là không ai trong số họ là lập trình viên hay làm việc trực tiếp trong lĩnh vực AI. Nhiều người đến từ các lĩnh vực sáng tạo như viết lách, marketing và quảng cáo.

Một trong số đó là Vincent Touati-Tomas, nhà sáng lập công ty tư vấn marketing Expression Capitale. Ông nói với tôi rằng ông xem Claude của Anthropic như “bộ não thứ hai”. Ông dùng Claude cùng ứng dụng ghi chú Obsidian để viết các đoạn mã cho nhiều loại công việc, từ tổng hợp hồ sơ thuế, phân tích kết quả xét nghiệm máu đến quản lý thông tin cho hồ sơ xin quốc tịch Anh.

Cách ông làm việc khá đơn giản. “Tất cả ghi chú của tôi, các chuyến đi, quy định về số ngày phải ở ngoài nước, lịch trong 5 năm qua, đều được gom hết vào một thư mục”, Touati-Tomas nói. Phần còn lại để Claude xử lý. “Bạn bè tôi mất hàng tháng để gom và xử lý từng đó thông tin. Tôi chỉ mất một cuối tuần”.

Nghe thì rất hiệu quả, nhưng chính điều đó khiến tôi cảm thấy bất an. Tôi vừa làm việc toàn thời gian, vừa nuôi một đứa trẻ 19 tháng tuổi nên luôn trong tình trạng thiếu ngủ. Vì vậy, tôi tự hỏi liệu mình có nên dùng 45 phút rảnh rỗi hiếm hoi để làm những việc như thế không. Tôi có nên tự xây ứng dụng cho riêng mình không. Và nếu không làm thì chuyện gì sẽ xảy ra.

Từ đó, cảm giác lo lắng dần rõ ràng hơn. Dòng chảy liên tục của các mô hình AI mới, cùng việc ngày càng nhiều người tạo ra “bản sao AI” để xử lý giấy tờ và suy nghĩ thay mình, khiến tôi rơi vào một dạng FOMO mới. Nếu FOMO là nỗi sợ mình đang lãng phí thời gian khi thấy người khác làm được nhiều hơn trên mạng xã hội, AI đẩy nỗi lo đó lên mức sâu hơn. Đó là nỗi sợ nếu không nhanh chóng nâng cấp kỹ năng, tôi sẽ vĩnh viễn tụt lại phía sau so với những người đi trước như Touati-Tomas. Trên mạng, nhiều người nói về nguy cơ xuất hiện một “tầng lớp tụt hậu vĩnh viễn” của những người đến sau trong làn sóng AI. Họ nói nửa đùa nửa thật.

Tuy nhiên, nỗi sợ này không đứng một mình. Nó nhanh chóng va vào một thực tế quen thuộc. Công nghệ số len lỏi vào cuộc sống nhưng chưa từng thực sự giúp con người có thêm thời gian để theo đuổi những mục đích cao hơn. Sau hàng chục năm có email, chúng ta chỉ gửi và nhận nhiều email hơn. Kỷ nguyên smartphone gom mọi thứ vào một màn hình, từ công việc, lướt tin tiêu cực, nhắn tin, đặt kỳ nghỉ đến tìm người yêu. Mọi thứ trở thành một chuỗi công việc quản lý liên tục. Và nỗi lo AI của tôi bắt nguồn từ một điều rất đơn giản: tôi không cần thêm điều đó.

Mở rộng năng lực

Nhưng điều đó không dừng lại ở đây. Trên thực tế, nhiều hơn thế đang đến rất nhanh. Trong năm tháng qua, tốc độ ra mắt sản phẩm của Anthropic đã thúc đẩy mạnh các cuộc thảo luận về việc AI có thể nhân năng suất con người ra sao. Các công cụ mới cho thấy một bước chuyển rõ ràng, từ chatbot hỏi đáp sang hệ sinh thái “tác nhân” có thể hành động thay con người.

Trong hệ sinh thái đó, Claude Code nổi lên như một công cụ trung tâm. Nó giúp cả người mới lẫn lập trình viên tạo tính năng, ứng dụng hoặc website bằng ngôn ngữ tự nhiên. Lập trình viên ưa chuộng công cụ này vì nó giống như có một thực tập sinh kỹ sư phần mềm giỏi luôn sẵn sàng. Trong khi đó, người không chuyên cũng có thể tạo ra các dự án cá nhân hóa phức tạp. Claude Code có thể tự nhận việc, truy cập tệp và tự sửa lỗi. Bên cạnh đó, Claude Cowork đóng vai trợ lý AI, có thể sắp xếp lịch, trả lời email, tóm tắt ghi chú và tạo slide.

Xu hướng này không chỉ dừng ở Anthropic. Nhiều công ty công nghệ lớn cũng theo đuổi hướng đi tương tự. Mark Zuckerberg, nhà sáng lập Meta Platforms, được cho là đang xây dựng một tác nhân AI hoạt động như trợ lý điều hành cho CEO. CEO Nvidia Jensen Huang cho biết việc cấp tín dụng AI để nhân năng suất cho kỹ sư đã trở thành một công cụ tuyển dụng tại Thung lũng Silicon, tương tự như tăng lương.

Những người dùng sớm nhanh chóng ca ngợi lợi ích của các tác nhân AI. Họ ví chúng như một lực lượng lao động thu nhỏ có thể chạy nhiều dự án cùng lúc mà không phàn nàn hay cần nghỉ trưa. Tuy nhiên, để tận dụng tối đa “thực tập sinh kỹ thuật” này, người dùng vẫn cần có hứng thú nhất định với lập trình. Việc Claude Code lan rộng cũng đưa các thuật ngữ như giao diện dòng lệnh, sửa lỗi, tái cấu trúc vào đời sống phổ thông. Điều đó khiến những ai không theo kịp cảm thấy rào cản học tập rất lớn.

Trong bối cảnh đó, Ethan Mollick, giáo sư tại Trường Wharton, Đại học Pennsylvania, và là tác giả bản tin Substack One Useful Thing, gọi việc sử dụng tác nhân AI như một “bộ nhân lực” là sự “mở rộng năng lực”. Ông cho rằng người dùng có thể tận dụng hệ thống này theo nhiều cách khác nhau. “Bạn có thể khiến hệ thống làm đủ loại việc”, ông nói.

Để minh họa, ông yêu cầu Claude Code biến trọng số và tham số của GPT-1, mô hình ngôn ngữ lớn đầu tiên của OpenAI, thành một bộ sách. Hệ thống tạo ra nhiều phiên bản với bìa thiết kế cầu kỳ, đồng thời xây dựng trang web, kết nối dịch vụ in theo yêu cầu và Stripe để thanh toán. Chỉ trong vài ngày, bộ sách 80 tập đã sẵn sàng để đem đi bán.

Dự án này không giúp Mollick kiếm tiền. Tuy nhiên, điều quan trọng nằm ở chỗ ông có thể biến ý tưởng thành hiện thực gần như không tốn công sức. Chỉ vài năm trước, một dự án như vậy đòi hỏi kiến thức lập trình và hiểu về API.

Ở góc độ cá nhân, Eleanor Warnock, nhà văn và tổng biên tập tại công ty truyền thông AI Every, cũng áp dụng cách tiếp cận tương tự. Cô dùng Claude Code để tạo công cụ phân tích đề xuất bài viết và áp dụng quy chuẩn biên tập cho bản thảo. Ngoài công việc chính, cô còn là thủ quỹ của tòa nhà nơi mình sống ở London. Cô dùng Claude để theo dõi các hạng mục sửa chữa, hợp đồng và soạn email. “Đây đều là những việc tôi không muốn dành thời gian làm”, cô nói.

Nỗi sợ tăng theo cấp số nhân

Các tác nhân AI hứa hẹn hai điều hấp dẫn. Thứ nhất, việc không biết làm không còn là rào cản. Thứ hai, chúng ta không cần xử lý những chi tiết tẻ nhạt nữa. Ngành công nghệ gọi đó là giảm ma sát. Với một số người, điều này rất thú vị. Nhưng với tôi, nó giống như đang ngồi trên một chiếc xe đã mất thắng.

Trong thực tế, cuộc sống của tôi đầy những việc lặt vặt. Nhiều việc rõ ràng có thể tự động hóa. Tôi biết rõ từng việc một, từ đơn đăng ký nhà trẻ đến kế hoạch kỳ nghỉ và quần áo cho con. Nhưng để giao chúng cho AI, tôi phải sắp xếp chúng thành một hệ thống rõ ràng để máy có thể hiểu. Sau đó, tôi phải đưa ra chỉ dẫn đủ chính xác để tránh sai sót. Và rồi câu hỏi tiếp theo xuất hiện: tôi chỉ có thể tin nó sẽ làm tốt hay sao.

Cảm giác này giống như một cầu thang vô tận trong tranh Escher. Bạn sắp xếp công việc để AI làm thay, rồi lại phải giám sát AI. Quá trình đó dường như tạo ra thêm nhiều việc mới. Chưa kể khả năng cao là mọi thứ không hoạt động như mong đợi. Những người ủng hộ tác nhân AI thường nói về cơ hội, nhưng cũng có không ít câu chuyện thất bại.

Một ví dụ cho thấy rủi ro này khá rõ. Một nhân viên Meta đã kết nối tác nhân OpenClaw với hộp thư của mình. Nó nhanh chóng mất kiểm soát và cố xóa hàng loạt email. “Không gì khiến bạn tỉnh táo hơn việc yêu cầu OpenClaw xác nhận trước khi hành động và nhìn nó lao vào xóa sạch hộp thư”, cô viết trên X.

Ngay cả khi bạn vượt qua nỗi sợ dữ liệu có thể biến mất ngay trước mắt, hoặc tệ hơn là qua đêm khi bạn nằm thao thức không biết tác nhân của mình đang làm gì, vẫn có bằng chứng cho thấy AI có thể trở thành nguồn tạo thêm công việc quản lý trên màn hình, ít nhất trong tương lai gần.

Francesco Bonacci, nhà sáng lập startup Cua chuyên về giao diện tác nhân AI, từng mô tả trải nghiệm này trong một bài viết được chia sẻ rộng rãi vào tháng 2. Ông nói rằng việc chờ Claude Code xử lý mã tạo ra những khoảng thời gian rảnh ngắn. Nhưng thay vì nghỉ ngơi, ông lại dùng thời gian đó để lấp đầy bằng các dự án khác.

“Tôi kết thúc mỗi ngày trong trạng thái kiệt sức, không phải vì công việc, mà vì phải quản lý công việc”, ông viết. “Sáu dự án mở cùng lúc, bốn tính năng đang viết dở, hai bản sửa nhanh biến thành mê cung, và cảm giác ngày càng rõ rằng tôi đang mất kiểm soát”.

Xu hướng này không chỉ là cảm nhận cá nhân. Một nghiên cứu kéo dài 8 tháng tại một công ty công nghệ Mỹ với 200 nhân viên cho thấy những người dùng AI ban đầu cảm thấy hài lòng hơn. Họ có thời gian cho những công việc thú vị hơn và tự nguyện làm việc nhiều giờ hơn. Tuy nhiên, theo thời gian, khối lượng công việc của họ lại tăng lên. Sự hứng khởi ban đầu có nguy cơ chuyển thành “mệt mỏi nhận thức, kiệt sức và suy giảm khả năng ra quyết định”, theo Harvard Business Review.

Cả sự kiệt sức vì năng suất AI của Bonacci và sự dè chừng của tôi đều phản ánh một nhu cầu thực tế của người dùng. Các công ty công nghệ tồn tại hay thất bại đều phụ thuộc vào việc chinh phục người dùng. Vì vậy, chúng ta mang iPhone hay điện thoại Android trong túi, chứ không phải đĩa mềm.

Từ đây, hai kịch bản dần hiện ra. Ở kịch bản lạc quan, AI sẽ không mãi ở giai đoạn lúng túng này. Nó sẽ dễ dùng hơn, giảm ma sát hơn, có nhiều dịch vụ sẵn có hơn và cuối cùng thay đổi cách chúng ta sống và làm việc. Ngược lại, kịch bản bi quan cho thấy ngay cả khi bỏ qua nỗi lo về những tác nhân AI mất kiểm soát, chúng ta vẫn phải gánh thêm rất nhiều việc trước khi chạm đến trạng thái lý tưởng đó.

“Các cuộc cách mạng công nghiệp cuối cùng đều mang lại kết quả tốt”, Mollick nói. “Nhưng sống trong giai đoạn chuyển tiếp thì rất khắc nghiệt.”