Điện hóa là chủ đề lớn tại hội nghị Liên Hợp Quốc về biến đổi khí hậu năm nay, được gọi là COP31, đang diễn ra ở Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ. Tuy nhiên, bất chấp những nỗ lực nhằm thống nhất các đại biểu, tranh cãi đã bắt đầu nổ ra về việc liệu cam kết đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang điện có cần yêu cầu sử dụng năng lượng sạch hay không. Đây là vấn đề không đáng để tranh cãi. Thay vào đó, các quốc gia nên quan tâm nhiều hơn đến việc nguồn điện đó đang cung cấp năng lượng cho thứ gì.

COP31 không được kỳ vọng sẽ tạo ra những đột phá làm thay đổi cục diện về tham vọng khí hậu, bởi các vấn đề như chiến tranh và lạm phát hiện chiếm quá nhiều sự chú ý về mặt chính trị. Thay vào đó, các đại biểu tại COP mang tính "hoàn thiện quy định" này nhiều khả năng sẽ tập trung đàm phán những chi tiết kỹ thuật của các biện pháp đã được nhất trí.

Điều đó không ngăn các lãnh đạo hội nghị tìm kiếm một tiêu đề đáng chú ý. Đó là sáng kiến cam kết điện hóa toàn cầu "35 vào năm 2035", nhằm thuyết phục các quốc gia cam kết nâng tỉ trọng điện trong tổng tiêu thụ năng lượng toàn cầu lên 35% vào năm 2035, so với khoảng 23% hiện nay. Được khởi động như một sáng kiến tự nguyện, Australia và Thổ Nhĩ Kỳ, hai nước đồng chủ trì, hiện tìm cách đưa mục tiêu này vào bản tóm tắt được thông qua khi hội nghị kết thúc. Điều đó sẽ không biến mục tiêu thành nghĩa vụ pháp lý, nhưng có thể mang lại giá trị chính trị và tạo tiền đề để mục tiêu được đưa vào một khuôn khổ chính thức hơn trong tương lai.

Điện hóa là một mảnh ghép thiết yếu trong bài toán khí hậu và đã đi đúng hướng trong những năm gần đây, khi xe điện và máy bơm nhiệt trở nên dễ mua hơn, đồng thời có chi phí vận hành thấp hơn các sản phẩm sử dụng nhiên liệu hóa thạch.

Các chính sách hiện tại đang đưa thế giới tới khả năng đạt tỉ trọng điện hóa 28% vào năm 2035. Dựa trên tốc độ tăng trưởng hằng năm trong giai đoạn 2000-2023, tổ chức nghiên cứu Climate Action Tracker tính toán rằng tiến độ cần nhanh hơn khoảng 4 lần để đạt 35%. Đây là một mục tiêu đầy tham vọng, đặc biệt bởi bước nhảy như vậy sẽ đòi hỏi nâng cấp lưới điện và các cơ sở hạ tầng khác, chẳng hạn hệ thống sạc xe điện, nhưng vẫn khả thi.

Tuy nhiên, cam kết này đã làm bộc lộ chia rẽ giữa các quốc gia. Lý do là cam kết không yêu cầu nguồn điện phải đến từ các nguồn sạch. Không khó để đoán tại sao. Năm ngoái, hội nghị khí hậu ở Brazil suýt trật bánh vì những nỗ lực nhằm đạt thỏa thuận về quá trình chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch. Các nước đồng chủ trì năm nay có lẽ muốn đưa ra một nội dung mà tất cả các bên, kể cả những quốc gia xuất khẩu dầu như Saudi Arabia, đều có thể đồng ý.

Những người phản đối việc bỏ qua yếu tố này có các dữ kiện đứng về phía mình: chính sự kết hợp giữa điện sạch và các công nghệ điện hóa sẽ tạo ra phần lớn, khoảng 60%, lượng cắt giảm phát thải khí nhà kính cần thiết để đạt mục tiêu phát thải ròng bằng 0. Tuy nhiên, như đồng nghiệp Akshat Rathi của tôi lưu ý, điện hóa các nền kinh tế vẫn đáng thực hiện ngay cả khi một phần nguồn điện đến từ than đá.

Lý do là điện hiệu quả hơn nhiên liệu hóa thạch rất nhiều. Một chiếc xe chạy xăng tiêu chuẩn chỉ chuyển 25% năng lượng thành chuyển động và thất thoát phần còn lại, chủ yếu dưới dạng nhiệt. Ngược lại, một chiếc ô tô điện chạy bằng pin đạt hiệu suất 90%. Tương tự, máy bơm nhiệt tạo ra lượng nhiệt cao gấp 3-4 lần cho mỗi đơn vị điện so với lò hơi chạy bằng khí đốt.

Vì vậy, chỉ riêng việc điện hóa hệ thống sưởi và giao thông bằng những công nghệ phổ biến cũng sẽ mang lại mức tăng hiệu quả đáng kể, qua đó cắt giảm tổng lượng khí thải carbon ngay cả khi lưới điện vẫn sử dụng một phần nhiên liệu hóa thạch.

Tin tốt khác là năng lượng sạch, xét trên nhiều phương diện, đã giành chiến thắng trong cuộc cạnh tranh. Như David Fickling của Bloomberg nhận xét: "Năm ngoái, các nguồn năng lượng sạch tạo ra lượng điện tương đương với toàn bộ lượng điện mà thế giới tiêu thụ vào thời điểm gần đây nhất là năm 1996." Trong khi đó, các lưới điện trên khắp thế giới đang dần chuyển sang trạng thái do các nguồn phát thải carbon thấp chi phối. Năng lượng tái tạo đang được thúc đẩy nhờ giá giảm và nhận thức rằng phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu là một chiến lược thiếu khôn ngoan.

Dù thật đáng kinh ngạc khi một mục tiêu được đưa ra từ hội nghị khí hậu lại không thừa nhận sự cần thiết của việc chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch, việc tranh cãi về yêu cầu năng lượng sạch không đáng để khiến cam kết này đổ vỡ.

Rủi ro thực sự của mục tiêu là ngày càng nhiều điện được dành cho nhu cầu mới tăng vọt, chẳng hạn các trung tâm dữ liệu và điều hòa không khí. Đúng là điều đó sẽ làm tăng tỉ lệ điện hóa, nhưng không giúp cắt giảm lượng nhiên liệu hóa thạch đang được sử dụng. Thay vào đó, mục tiêu cần là tăng cường điện hóa, đồng thời bảo đảm phần lớn hơn của nguồn điện được cung cấp cho những công nghệ như xe điện và máy bơm nhiệt, vốn thực sự góp phần thu hẹp lượng khí thải carbon.

Một cách để COP giúp các quốc gia điện hóa đúng hướng là đưa ra các mục tiêu chuẩn hoặc yêu cầu báo cáo, chẳng hạn về mức độ phổ biến của bếp điện hoặc doanh số xe điện. Theo dõi tỉ trọng năng lượng được sử dụng cho những công nghệ xanh này sẽ là một chỉ dấu hữu ích để đánh giá các quốc gia đang thực hiện hành động khí hậu đến đâu.

Đây là lúc những cuộc đàm phán tưởng như tẻ nhạt, đi sâu vào các chi tiết nhỏ phía sau những cam kết hào nhoáng, trở nên thiết yếu. Chúng ta có thể phải chấp nhận rằng một COP dựa trên đồng thuận sẽ không bao giờ đưa ra được quyết định hoàn hảo, nhưng có thể hy vọng hội nghị sẽ đưa ra một quyết định đúng đắn.