Trong chuyến nghỉ cuối tuần dọc bờ biển California mùa hè này, nhiệt độ lên gần 38°C khi chúng tôi tới vùng đồi phía trên xứ rượu vang Mendocino. Thời tiết đáng lo, nhưng giữa lúc cháy rừng tàn phá Canada và châu Âu trong tuần đó, hiếm hoi thay, California vẫn chưa hứng chịu trận hỏa hoạn lớn nào.

Đang thư giãn ngoài hiên, chúng tôi thấy một đám mây phớt xám lơ lửng trên dãy đồi phủ rừng giữa buổi chiều trời xanh. Theo phản xạ, tôi mở Watch Duty, ứng dụng theo dõi thảm họa quen thuộc trong thời đại con người định hình môi trường Trái Đất. Đó không phải mây. Một đám cháy rừng đang lan nhanh đã bùng lên cách đó vài dặm, gần những vườn nho chúng tôi vừa đi qua.

Khi nhà chức trách ra lệnh sơ tán và đóng đường cao tốc, tôi bắt đầu tính đường thoát, rồi lái xe xuống đồi để sạc pin phòng khi cần. Hành lý được đóng lại. Sau đêm ngủ chập chờn vì các cảnh báo cháy rừng, sáng hôm sau, chúng tôi thức giấc giữa tiếng còi hụ và trực thăng quần thảo trên đầu. Một đám cháy khác vừa bùng lên trên những ngọn đồi khô như mồi lửa ngay phía tây.

Sống ở California đồng nghĩa với việc luôn mang một nỗi lo nhất định về sinh tồn. Một trận động đất thảm khốc có thể xảy ra trước khi bạn đọc xong câu này. Nhưng không ai biết khi nào trận đại địa chấn sẽ đến. Còn cháy rừng giờ là mối nguy quanh năm. Tiếng báo đặc trưng, không ngừng nghỉ của Watch Duty nhắc tôi phải luôn sẵn sàng tháo chạy.

Đây không phải nỗi lo khí hậu thông thường, mà là trạng thái mới: sẵn sàng sơ tán đang trở thành một tâm thế. Hết cú sốc khí hậu này đến cú sốc khác khiến bộ não chuyển sang chuẩn bị đối phó thay vì chỉ lo lắng. Do biến đổi khí hậu, bất kỳ đám cháy nhỏ nào thường xuất hiện gần nhà tôi ở vùng vịnh San Francisco khi nhiệt độ tăng cao cũng có thể biến thành biển lửa đô thị trong vài phút. Vì vậy, khi Watch Duty báo động giữa đêm, tôi lập tức kiểm tra.

Trên khắp thế giới, thảm họa do khí hậu không còn là tai họa ngẫu nhiên, xa xôi xảy ra với người khác. Chúng diễn ra khắp nơi, cùng lúc: khói độc từ những đám cháy rừng xa xôi; sóng do bão Thái Bình Dương tạo ra phá hủy những căn nhà ven biển trị giá hàng triệu USD cách đó cả ngàn dặm; sông Colorado và các hồ chứa cạn nước; sông băng ở Nepal sụp đổ trong chớp mắt. Nhưng mối đe dọa trở nên sát sườn hơn khi bạn biết ngôi nhà có thể không còn lúc mình quay về.

“Hệ thần kinh của chúng ta liên tục bị cuốn vào trạng thái báo động, trong khi thời gian để thích nghi ngày càng ngắn và các áp lực chồng chất,” Adrienne Heinz, nhà tâm lý học nghiên cứu lâm sàng tại đại học Stanford, nói. Khi chúng tôi trò chuyện, một cảnh báo Watch Duty vang lên. “Của chị hay của tôi vậy?” tôi hỏi, nửa đùa nửa thật. Là của chị.

Không lâu sau khi gia đình nhỏ của Heinz chuyển đến Healdsburg ở xứ rượu vang Sonoma năm 2017, họ phải sơ tán khỏi ngôi nhà mới. Một trong những đợt cháy rừng đầu tiên của California do biến đổi khí hậu thúc đẩy bùng phát gần đó, khiến 22 người thiệt mạng và hơn 5.000 căn nhà trong vùng bị thiêu rụi. “Tôi biết chúng tôi sẽ không bao giờ trở lại cuộc sống bình thường trước kia,” Heinz nói.

Và đúng là như vậy. Hai năm sau, gia đình chị lại tháo chạy khi một cơn bão lửa tiến đến. Khi đám cháy lớn thứ ba bùng phát năm 2020, họ ở lại vì một mối đe dọa sinh tồn khác của năm ấy. “Mọi chuyện vô cùng phức tạp vì đứa con ba tuổi của tôi đang mắc Covid đúng lúc có khuyến nghị sơ tán,” chị kể.

“Ở đây, không ai ngủ được trong những đêm nóng, khô và gió lớn,” Heinz nói thêm. Điều đó làm thay đổi sinh hoạt hằng ngày. “Tôi luôn theo dõi gió và cảnh báo nguy cơ cháy cao, có lẽ đến mức không tốt cho sức khỏe.”

Với một số người Heinz tư vấn, tâm thế sơ tán đồng nghĩa chuyển đến khách sạn hoặc nhà bạn bè vào những đêm nhà chức trách ban hành cảnh báo nguy cơ cháy cao. Những gia đình khác thay phiên nhau ngủ, chị nói, vì “họ không muốn phải chạy thoát thân trong bộ đồ ngủ.”

Tôi cũng vậy. Vì thế, vào những ngày có cảnh báo nguy cơ cháy cao, chúng tôi chất đồ lên xe và chủ động rời khu phố ở Berkeley Hills, nơi đông dân, nhiều cây cối và dễ bị cháy rừng đe dọa. Mọi việc đã thành lệ: lấy túi đồ khẩn cấp của chúng tôi và của chó, cùng giấy tờ quan trọng cất trong két. Lần đầu, không hiểu sao tôi còn mang theo ván lướt sóng. Có lẽ tôi nghĩ nếu mất tất cả, mình sẽ rất cần tìm lại bình tâm trên những con sóng.

Chúng tôi không đi xa, chỉ xuống đồi đến nhà người chị bên gia đình vợ. Nhưng vì tôi vẫn ám ảnh viễn cảnh tận thế không hẳn vô lý rằng lửa có thể quét qua thành phố đến tận vịnh San Francisco, chúng tôi còn có phương án dự phòng: lái xe đến một điểm hẹn trên bờ biển.

Mùa cháy rừng ở vùng Vịnh tương đối yên ắng, nhưng thứ Tư tuần trước, khi tôi đang làm việc tại San Francisco, Watch Duty đánh thức bản năng sinh tồn bằng cảnh báo cháy rừng lan nhanh ở Berkeley Hills. Hôm đó đúng dịp 35 năm trận bão lửa Oakland-Berkeley Hills khiến 25 người thiệt mạng và phá hủy 3.000 căn nhà, một thảm kịch ám ảnh mà tôi từng đưa tin khi còn là phóng viên trẻ. Lính cứu hỏa dập tắt đám cháy trước khi lửa đến khu dân cư, nhưng cảm giác căng thẳng do adrenaline vẫn kéo dài.

“Nhiều người đang trải qua trạng thái cảnh giác cao độ,” Britt Wray, giảng viên tâm thần học và khoa học hành vi tại Stanford, chuyên nghiên cứu căng thẳng do khí hậu, nói. “Trong khủng hoảng khí hậu, chúng ta hiểu đây là các mối đe dọa có thật. Khi thấy chúng ngay trước cửa nhà, hệ thống đánh giá nguy cơ của cơ thể sẽ được kích hoạt.”

Trạng thái cảnh giác ấy càng tăng bởi siêu El Niño năm nay, đang đẩy nhiệt độ lên cao, làm mực nước biển dâng và gây bão tàn phá khắp thế giới. Khi tôi viết những dòng này, California đang trải qua đợt nóng tháng 10 kỷ lục, hàng chục nghìn người phải sơ tán vì cháy rừng bùng phát trên toàn bang.

Trong khi đó, một sóng Kelvin đang tiến về bờ. Từng là hiện tượng ít người biết đến, sóng Kelvin đã trở thành thuật ngữ quen thuộc hơn trong năm 2026. Đây là những sóng ngầm di chuyển chậm, hình thành do nước biển ấm lên mạnh dưới tác động của El Niño. Chúng có thể nâng mực nước ven bờ hơn 30 cm, làm tăng sức tàn phá của các cơn bão đang hình thành trên Thái Bình Dương và nguy cơ ngập lụt buộc người dân sơ tán.

Ở nơi khác, cháy rừng Indonesia phủ khói độc lên Đông Nam Á, còn mưa cực đoan và lũ lụt hoành hành tại các nước châu Á, châu Phi và Nam Mỹ. Nhưng khả năng chủ động chuẩn bị sơ tán cũng là đặc quyền của những người đủ nguồn lực rời đi và có nơi để đến, điều mà nhiều người trên thế giới không có.

Dù vậy, chính quyền tại Australia, châu Âu và Mỹ đã bắt đầu khuyến khích người dân hình thành tâm thế sẵn sàng sơ tán khi thảm họa khí hậu chồng chất. Tại Australia, nơi chu kỳ hạn hán, mưa lũ và cháy rừng ngày càng rút ngắn, Cơ quan Cứu hỏa Nông thôn New South Wales kêu gọi người dân “cân nhắc mức độ sẵn sàng về thể chất, tinh thần và cảm xúc,” đồng thời “lên kế hoạch rời đi sớm, từ lâu trước khi lửa tới khu vực của mình và trước khi bản thân bị đe dọa.”

“Chúng ta đang sống trong thời đại sang chấn nối tiếp nhau,” Elissa Epel, giáo sư tâm thần học tại Đại học California ở San Francisco, người hỗ trợ sinh viên ứng phó căng thẳng do khí hậu, nói. “Trạng thái bình thường mới là luôn tính đến thảm họa. Chúng ta không biết khi nào, nhưng nó có thể xảy ra bất cứ lúc nào.”

Epel bắt đầu cảnh giác với khí hậu vào một sáng tháng 9/2020, khi bà và người dân vùng Vịnh thức dậy dưới bầu trời cam như tận thế do cháy rừng khắp Bắc California. Trạng thái báo động thường trực này khác với nỗi lo môi trường nói chung khi nghĩ về một tương lai bị biến đổi khí hậu giới hạn, hay sang chấn của những người từng sống sót qua cháy rừng, bão lớn.

Cảnh giác với khí hậu gây căng thẳng nhưng cũng có mặt tích cực, thúc đẩy người dân gia cố nhà cửa để chống chịu thảm họa, xây dựng và thực hiện kế hoạch sơ tán. Theo các chuyên gia sức khỏe tâm thần, cảm giác chủ động và sẵn sàng cho kịch bản xấu nhất có thể giúp ngăn trạng thái cảnh giác chuyển thành căng thẳng mạn tính.

Khi kỳ nghỉ cuối tuần ở Mendocino kết thúc, các đám cháy vẫn chưa tắt, đường cao tốc vẫn đóng. Buộc phải tìm đường vòng tránh lửa, chúng tôi đi vào con đường ít xe, uốn lượn qua vùng quê thanh bình với những vườn nho và vườn cây ăn quả. Suốt một giờ quý giá, Watch Duty im tiếng.