Khi Ayn Rand gửi bản thảo cuốn sách Atlas Shrugged xuất bản năm 1957 cho nhà xuất bản, độ dài của tác phẩm vượt xa mục tiêu 600 ngàn từ vốn đã rất đồ sộ như thỏa thuận ban đầu. Bennett Cerf, biên tập viên của bà tại Random House, nghĩ rằng ông có một giải pháp đơn giản: Cắt bớt bài phát biểu cao trào dông dài của John Galt, nhân vật người hùng kiên quyết chống thuế và ích kỷ một cách không hối hận của cuốn tiểu thuyết. Rand đã vô cùng bàng hoàng. “Ông có dám cắt bớt Kinh Thánh không?” bà đáp trả. Cerf đành phải nhượng bộ. Sau này ông viết rằng, tranh luận với Rand “chẳng khác nào húc đầu vào tường đá.”

Đó dường như cũng là số phận của những cuốn tiểu thuyết lấy kinh tế học làm chủ đề trung tâm: Chúng có xu hướng phản ánh một sự cứng nhắc nhất định trong niềm tin. The Jungle, cuốn tiểu thuyết có tính kịch tính hóa xuất bản năm 1906 của Upton Sinclair nói về sự thoái hóa tại các khu chuồng trại gia súc ở Chicago, khép lại bằng một lời kêu gọi hành động thay mặt cho chủ nghĩa xã hội. Tuy nhiên, bức tranh mô tả điều kiện chế biến thực phẩm ghê rợn trong sách lại tạo được sự đồng cảm mạnh mẽ hơn đối với người đọc. (Sinclair từng than thở về thất bại của mình trong việc dụ dỗ độc giả về mặt tư tưởng: “Tôi nhắm vào trái tim của công chúng, nhưng tình cờ lại bắn trúng dạ dày của họ,” ông nói đùa.) Gần đây hơn, cuốn tiểu thuyết The Mandibles: A Family 2029-2047 xuất bản năm 2016 của nhà văn Lionel Shriver đã tưởng tượng về sự sụp đổ nhanh chóng của nước Mỹ sau khi từ chối cùng phần còn lại của thế giới áp dụng đồng bancor, khái niệm tiền tệ của John Maynard Keynes. Sau đó là một hồi giằng co tư tưởng đầy gượng ép, khép lại bằng một màn thuyết giáo kiểu Ayn Rand.

Với tư cách là chủ đề cho văn học hư cấu, kinh tế học có thể không phức tạp như tình yêu hay gia đình, nhưng nó phong phú hơn những gì các cuốn tiểu thuyết đó thể hiện. Thách thức nằm ở chỗ, mặc dù kinh tế học liên quan đến hành vi của con người, nhưng bản thân nó lại không hoàn toàn đại diện cho con người. Hãy nhớ lại câu chuyện đùa về một nhà kinh tế học trên đảo hoang, khi đối mặt với một hộp đồ ăn nhưng không có cách nào mở được, đã tuyên bố: “Giả định là có một cái mở đồ hộp.” Hầu hết các nhà tiểu thuyết đều không đi sâu vào chủ đề này, ngoại trừ việc xem xét tổng thể về sự giàu có hoặc sự nghèo khổ.

Trận chiến này không phải lúc nào cũng gay gắt như vậy. Trong cuốn tiểu sử thông minh và sống động The Invisible Hand of Maria Edgeworth: How a Nineteenth-Century Novelist Taught the World Economics (nhà xuất bản Knopf, ra mắt ngày 6 tháng 10), nhà báo Jeanna Smialek đã hé lộ một nữ tiểu thuyết gia có năng khiếu biến tác động thực tế của chính sách kinh tế thành những câu chuyện được kể bằng cả sự hóm hỉnh lẫn tính nghiêm cẩn. Maria, phát âm vần với “pariah (người bị ruồng bỏ),” được trang bị phù hợp cho công việc này, phần lớn nhờ vào cha bà, một chủ đất giàu có người Ireland, người đã khuyến khích bà đọc công trình The Wealth of Nations xuất bản năm 1776 của Adam Smith khi bà còn ở độ tuổi thiếu niên. Môi trường sống của bà cũng giúp ích khá nhiều: Sinh ra ở Anh và sau đó chuyển đến điề trang của cha mình ở Ireland, bà đã có vị trí quan sát hàng đầu về sự chuyển mình của quốc gia này thành một nền kinh tế tư bản chủ nghĩa.

Sự chuyển dịch đó, cùng những thách thức mà nó đặt ra cho tầng lớp chủ đất nông thôn đang lụi tàn, đã tiếp thêm nhiên liệu cho văn học của bà. Năm 1800, bà xuất bản Castle Rackrent, cuốn tiểu thuyết châm biếm về một điền trang quản lý yếu kém ở Ireland, lấy tên từ cuốn sách của Smith. (Trong The Wealth of Nations, Smialek giải thích, "racked rent" là “một mức giá thuê đất cao đến mức ăn lấn vào lợi nhuận mà một người nông dân cần có để tiếp tục tái đầu tư vào bất động sản một cách khả thi và có lãi.”) Một phần thuật ngữ được Edgeworth bổ sung vào giai đoạn cuối của quá trình sáng tác đã chi tiết hóa các phong tục của người Ireland bên cạnh các quy tắc về thuê nhà, tiền thuê đất và nhiều điều khác. Câu chuyện mang tính điên rồ, hết người thừa kế này đến người thừa kế khác đưa bất động sản lún sâu hơn vào bế tắc cho đến khi con trai của người dẫn chuyện, một người đầy tớ, bước vào. Và thông điệp rất rõ ràng: Kế hoạch của các chúa đất giàu có bóc lột tá điền của họ đã cầm chắc thất bại. “Nói ngắn gọn, những chủ đất hút máu đã bị thay thế bởi một nhà tư bản hiện đại,” Smialek viết.

Các nhà lãnh đạo và nhà tư tưởng nổi tiếng nhanh chóng chú ý đến người phụ nữ cao 1 mét 40 này, người đã bước chân thành công vào một lĩnh vực gần như dành riêng cho nam giới. “Bây giờ tôi đã hiểu đôi chút về các thần dân Ireland của mình,” vua George III được cho là đã nói như vậy sau khi đọc Rackrent. Năm 1814, Jane Austen đã viết cho cháu gái rằng bà quyết tâm “không thích bất kỳ cuốn tiểu thuyết nào, thực sự là vậy, ngoại trừ tiểu thuyết của cô Edgeworth, của cháu và của chính cô.” (Ngay sau đó, Austen đã gửi cho Edgeworth một bản sao của Emma để xin ý kiến đóng góp. Edgeworth không mấy ấn tượng.) Thành công của bà vượt xa khỏi phạm vi Rackrent, bao gồm cả cuốn tiểu thuyết trào phúng về phong tục Belinda (1801) mà Austen cũng ngưỡng mộ, và Ennui (1809), tiểu thuyết viết về mối quan hệ giữa chủ đất và người thuê đất.

Smialek đã đan kết các chương sách về Edgeworth với các chương chi tiết về những cuộc tranh luận xung quanh lĩnh vực mới nổi lúc bấy giờ gọi là “kinh tế chính trị”. Các khái niệm về giá trị, sự khan hiếm, giá cả và sản xuất đã được tranh luận bởi Smith, Edmund Burke, Thomas Malthus và David Ricardo (người sau này trở thành bạn của Maria). Một loạt sự kiện trong đời thực đã thu hút sự chú ý của họ, từ cách mạng Pháp đến cuộc khởi nghĩa Ireland năm 1798 gây nguy hiểm ngắn hạn cho gia đình Edgeworth. Maria đã hấp thụ tất cả những điều đó và đưa nó vào văn học hư cấu của mình.

Và nó phải là văn học hư cấu: Với tư cách là một phụ nữ, bà bị loại khỏi việc tham gia vào các cuộc thảo luận về kinh tế, ít nhất là ở chốn công cộng. Khi một nhà văn người Thụy Sĩ, Étienne Dumont, mời bà viết bài phê bình cho bản dịch tiếng Pháp các tác phẩm của triết gia người Anh Jeremy Bentham, bà đã làm điều đó ẩn danh. Rackrent ban đầu cũng được xuất bản ẩn danh. Nhưng Edgeworth nhận thấy rằng việc kể chuyện mang lại một cách để thâm nhập vào cuộc thảo luận. “Trong khi một bài báo của Malthus có thể đưa ra một luận điểm học thuật và sau đó bác bỏ nó, thì một cuốn tiểu thuyết của Maria sẽ đưa ra một nhân vật dựa trên lý thuyết và sau đó dàn dựng sự sụp đổ hoặc chiến thắng của nhân vật đó,” Smialek viết. “Kết quả là một thứ chắc chắn không phải là sách giáo khoa, nhưng mang tính giáo dục cao hơn nhiều so với hầu hết các tác phẩm văn học cổ điển vẫn còn phổ biến ngày nay.”

Kỹ năng lồng ghép yếu tố giáo dục vào câu chuyện của Edgeworth là một phần cốt lõi tạo nên sức hút trong các cuốn tiểu thuyết của bà. Cốt truyện của bà là những câu chuyện về sự khai sáng xã hội và kinh tế, khi các nhân vật dần hiểu được hành vi kinh tế của họ hình thành nên cuộc sống xã hội của họ như thế nào. Trong Ennui, người dẫn chuyện là chủ đất đã lưu ý về việc “ngờ rằng cảm giác nhân ái là một niềm vui lớn hơn việc sở hữu xe ngựa, ngựa, lâu đài và công viên, thậm chí lớn hơn cả việc nắm giữ quyền lực.”

Edgeworth là người tiên phong, nhưng có lý do khiến bà không nổi tiếng bằng các nhà tiểu thuyết gia người Anh khác ở thế kỷ 19. Khi xã hội công nghiệp hóa, tác phẩm của bà bắt đầu có vẻ lạc hậu. Và khi kinh tế học chuyên nghiệp hóa thành một ngành học dành cho nam giới, Smialek gợi ý rằng các nhà phê bình ngày càng phớt lờ bà. Vào thời điểm bà qua đời năm 1849, bà được coi là không phải cá cũng chẳng phải chim. “Ngay khi kinh tế học trở thành lĩnh vực của toán học và lý trí, thì văn học lại trở thành lĩnh vực của tình cảm và sự đồng cảm,” Smialek viết. “Không có chỗ cho Maria, người đã pha trộn cả hai, ở bất kỳ bên nào.”

Những cuốn sách hay nhất của Edgeworth vẫn tiếp tục được in, nhưng chúng mang đậm dấu ấn thời đại. Castle Rackrent và Ennui có những đặc điểm vụng về nhắc nhở bạn rằng tiểu thuyết, giống như kinh tế học, vẫn là một tác phẩm đang hoàn thiện trước thời kỳ Victoria. Nhưng một khi bạn đã đọc Edgeworth, bạn có thể nhận ra dấu vết của bà ở khắp nơi trong tác phẩm của Austen và Dickens, và thậm chí cả Steinbeck và Sinclair. Các cốt truyện hôn nhân thời Victoria và Regency về bản chất cũng là các cốt truyện tiền bạc, và Edgeworth đã dạy một thế hệ nhà văn cách lồng ghép kinh tế học vào câu chuyện của họ, giống như cách bà dạy độc giả nắm bắt tầm quan trọng của lĩnh vực này mà không cần phải nghiên cứu về Malthus. Bà không chỉ nghiên cứu các ý tưởng kinh tế, Smialek viết, “mà còn thách thức và thêm chất liệu cho chúng.”

Nếu phong cách của Edgeworth không thể chuyển giao thành công sang thế lý 21, thì có lẽ cảm nhận của bà lại có thể. Cuốn tiểu thuyết mang tính ẩn dụ của Antara Haldar, Everyman: The Untold Story of Economics (nhà xuất bản Avid Reader Press, ra mắt ngày 8 tháng 9), là nỗ lực như vậy, mặc dù nó minh họa cho việc điều đó có thể khó khăn đến mức nào. Haldar, giáo sư luật tại đại học Cambridge, đã định khung cuốn sách của mình như một bản cập nhật cho vở kịch đạo đức thời Trung cổ Everyman, trong đó có một dàn nhân vật đại diện cho các đức tính khác nhau, vẻ đẹp, trí tuệ, tình bạn, v.v. Trong phiên bản của Haldar, các nhân vật đại diện cho các trường phái tư tưởng kinh tế khác nhau từ thế kỷ 20 và 21, nổi bật nhất là Neo (trường phái tân cổ điển Chicago), Tek (Big Tech), Davos (toàn cầu hóa) và Gini (hệ số Gini đo lường sự bất bình đẳng).

Nhưng nếu cuốn tiểu thuyết có gốc rễ từ một vở kịch đạo đức cổ xưa, thì nó cũng kế thừa một số hạn chế của nó. Cốt truyện theo chân sự suy thoái của Neo từ thời kỳ Đại Suy thoái cho đến ngày nay, với sự xuất hiện của các nhân vật mang tính bao hàm hơn như Gini và các nhân vật mang tính vấn đề đến mức phản diện như Tek và Average Joe (tương ứng là một giám đốc công nghệ ở Thung lũng Silicon và một lao động bị tước đoạt quyền lợi ủng hộ phong trào MAGA). Nó phức tạp về mặt khái niệm nhưng lại đơn giản hóa trong cách kể chuyện (cuốn sách có hàng chục trang giới thiệu dài dòng trước khi bắt đầu một cách nghiêm túc). Trong một cảnh, Neo và Gini suy ngẫm về một chiếc bánh trên bàn ăn: “Họ không bao giờ có thể đồng ý về cách cắt nó.” Tại lễ nhậm chức đầu tiên của Donald Trump, vị tổng thống vừa mới tuyên thệ đã rút súng ra và bắn Davos.

Thông điệp đã được tiếp nhận. Nhưng tại sao một đại diện của chủ nghĩa toàn cầu hóa lại tham dự lễ nhậm chức của Trump ngay từ đầu? Một điều mà Everyman vô tình tiết lộ là kinh tế học vốn đã tràn ngập các biểu tượng, ẩn dụ và ẩn dụ như bầy ong, bàn tay vô hình, súng, bơ, cái mở đồ hộp và hơn thế nữa. Việc xây dựng một cuốn tiểu thuyết nhân hóa tất cả chúng cảm giác như nhân đôi một sai lầm, một sự thừa thãi không cần thiết. Gần như tất cả các phép ẩn dụ hỗn hợp đều xuất hiện dày đặc: “‘Đó là một nhà kính,’ Tara thì thầm, ‘và bàn tay vô hình sắp biến thành một dấu chân carbon rất hữu hình.’”

Điều đó thật đáng tiếc, bởi vì câu chuyện mà Everyman kể là một câu chuyện có giá trị, và là câu chuyện mà Edgeworth có thể có sự đồng cảm nhất định. Tất cả các hệ tư tưởng kinh tế đều có xu hướng bỏ qua một nhóm đối tượng quan trọng này hay đối tượng khác như một bức tranh mô tả về việc các bộ máy kinh tế của giới cầm quyền đã phải vật lộn như thế nào để đáp trả chủ nghĩa dân túy và chủ nghĩa chống toàn cầu hóa đang đổ cát vào bánh răng của họ, và cách cả hai đều bỏ qua tầng lớp lao động từ Kankakee đến Bangladesh. Everyman cho thấy việc văn học làm nhiều hơn là làm rõ các kịch tính gia đình là một nỗ lực xứng đáng. Nhưng Edgeworth đã cảnh báo chúng ta rằng nhiệm vụ đó có thể khó khăn như thế nào. “Thật nguy hiểm khi đưa một mảng sự thật vào một tác phẩm hư cấu,” bà viết, “vì sự thật quá mạnh mẽ so với tác phẩm hư cấu, và từ mọi phía, nó xé rách tác phẩm hư cấu đó ra.”