“Đây là một lời phê phán gay gắt đối với chủ nghĩa tư bản giai đoạn cuối.”

“Một tác phẩm châm biếm đầy tinh tế về thế giới tài chính đương đại.”

Tôi rất biết ơn những lời khen đó, nhưng tôi hầu như không nhận ra cuốn sách mà họ đang mô tả. Tiểu thuyết thứ ba của tôi, Drayton and Mackenzie, được phát hành tại Anh vào năm 2025. Đây về cơ bản là một câu chuyện lạc quan về hai người bạn cùng nhau khởi nghiệp trong lĩnh vực năng lượng sạch.

Cuốn sách theo chân bộ đôi đầy tham vọng này qua những biến động của đầu thế kỷ 21. Từ những năm đại học đến ngưỡng tuổi trung niên, họ bị tác động và thay đổi bởi các lực lượng định hình thời đại: Cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008, sự rạn nứt dần của trật tự toàn cầu hóa sau đó, sự trở lại của chủ nghĩa dân tộc, sự trỗi dậy của chủ nghĩa tư bản khởi nghiệp và hành trình tìm kiếm ý nghĩa sống của thế hệ thiên niên kỷ.

Đây là một cuốn tiểu thuyết về tham vọng, tiền bạc, tình bạn giữa những người đàn ông và nỗ lực tìm ra điều gì mới thực sự quan trọng. Bối cảnh là một công ty khởi nghiệp vì tôi tin rằng muốn lý giải cuộc sống của những con người đang sống trong thời đại này, muốn nhìn thấy những lực lượng lịch sử đang định hình tất cả chúng ta, ta phải nhìn vào kinh doanh và công nghệ.

Tuy nhiên, một số nhà phê bình dường như mặc nhiên cho rằng vì cuốn sách có doanh nghiệp và có những tình huống hài hước nên nó chắc chắn mang tư tưởng chống chủ nghĩa tư bản. Một giám đốc truyền hình từng say sưa nói về việc phiên bản chuyển thể dài 10 tập sẽ phơi bày những mặt tiêu cực của “chủ nghĩa tư bản giai đoạn cuối”.

Khi những nhận xét như vậy xuất hiện ngày càng nhiều, tôi nhận ra rằng với một số nhà phê bình, việc một cuốn tiểu thuyết về kinh doanh lại không mang tính công kích là điều họ khó có thể hình dung. Ý nghĩ đó hoàn toàn nằm ngoài phạm vi hiểu biết của họ. Như một nhà phê bình vừa khen ngợi vừa bối rối đã viết: “Mục đích [của cuốn sách] đôi khi không thực sự dễ nhận ra.”

Có lẽ nguyên nhân một phần nằm ở một giả định của cuốn sách: Những con người tham vọng và có thiện chí có thể sử dụng kinh doanh cùng công nghệ để cải thiện cuộc sống của nhân loại. Với tôi, đó không phải là ý tưởng gì quá xa vời. Xét cho cùng, hai thập niên qua đã chứng kiến sự bùng nổ của các doanh nghiệp xã hội, các quỹ ESG và những công ty khởi nghiệp theo đuổi sứ mệnh xã hội. Người giàu nhất trong thời đại chúng ta cũng tham gia vào công ty làm nên tên tuổi của mình với mục tiêu cứu thế giới khỏi biến đổi khí hậu.

Châm biếm là thể loại nhằm phơi bày và công kích đối tượng của nó. Drayton and Mackenzie không phải tác phẩm châm biếm mà là một câu chuyện hài, bởi cuộc sống con người vốn chứa đựng nhiều yếu tố hài hước. Việc nhiều người mặc nhiên xem nó là tác phẩm châm biếm phản ánh sự thiếu hiểu biết lẫn nhau, thậm chí gần như đối địch, giữa giới văn hóa và giới kinh doanh.

Nhà kinh tế học Thomas Piketty năm 2022 gọi đây là sự chia rẽ giữa “cánh tả Bà La Môn” và “cánh hữu Thương nhân”, đồng thời cho rằng đó là ranh giới phân tách lớn nhất trong tầng lớp tinh hoa phương Tây. Nhóm đầu tiên gồm những người trí thức, học vấn cao và giàu vốn văn hóa. Họ chi phối các trường đại học, ngành xuất bản và ngành giải trí. Nhóm thứ hai thực tế hơn, thiên về công nghệ và vật chất. Họ chi phối kinh doanh và tài chính, đồng thời kiếm được nhiều tiền hơn rất nhiều.

Bên này thường khó chịu với bên kia vì cho rằng đối phương mới là người nắm toàn bộ quyền lực. Một dấu hiệu cho thấy khoảng cách giữa hai nhóm đã lớn đến mức nào là việc Drayton and Mackenzie trở thành cuốn tiểu thuyết đầu tiên sau 15 năm lọt vào danh sách đề cử giải Sách Kinh doanh Hay nhất Năm của Financial Times. Điều đó phản ánh sự vắng mặt các tác phẩm hư cấu về kinh doanh nhiều không kém những phẩm chất riêng của cuốn sách.

Thực tế này rất khác thời kỳ hoàng kim của tiểu thuyết kinh doanh trong thế kỷ 19, khi Charles Dickens viết Dombey and Son về vấn đề kế nghiệp trong một công ty vận tải biển, Honoré de Balzac khắc họa những mánh khóe trong ngành báo chí qua Lost Illusions, còn kiệt tác Middlemarch của George Eliot cũng đề cập đến những khó khăn trong việc tìm kiếm thị trường cho các phương pháp điều trị y tế mới.

Có nhiều lý do rõ ràng khiến cánh tả Bà La Môn ngày càng xa lánh giới kinh doanh. Giai đoạn đầy lý tưởng với khẩu hiệu “đừng làm điều xấu” của Thung lũng Silicon đã kết thúc bằng làn sóng phản ứng dữ dội đối với công nghệ trong giai đoạn 2017-2018. Giá nhà ở quá cao. Lạm phát gia tăng. Robot đang đe dọa việc làm của con người. Các tập đoàn lớn thường bị xem là vô cảm và tham lam.

Nhưng với tư cách một tiểu thuyết gia từng thành lập hai công ty, tôi thường xuyên chứng kiến những điều mà giới kinh doanh và giới văn hóa chưa hiểu về nhau. Tôi cũng không xem cuốn sách hay bản thân mình là “ủng hộ doanh nghiệp”. Thương mại và sản xuất đơn giản là một phần của trải nghiệm con người, với cả mặt tích cực lẫn tiêu cực. Điều đó đã tồn tại từ thời tổ tiên sống trong hang động bắt đầu trao đổi công cụ đá để lấy thịt linh dương.

Giới văn hóa và giới kinh doanh đều cần những gì bên kia đang có. Chúng ta đều từng gặp những doanh nhân thiếu nền tảng văn hóa, tự thu hẹp bản thân trong tư duy kiếm tiền đầy vị kỷ. Những trường hợp đáng tiếc nhất thường xuất hiện tại các bữa tiệc cocktail ở những nơi như Palm Beach hay Hamptons.

Đó thường là những người đàn ông. Sau nhiều thập niên lao động chăm chỉ và thể hiện năng lực xuất sắc, họ đã tích lũy được khối tài sản lớn nhưng lại không biết tận hưởng nó hay tận hưởng chính bản thân mình. Họ tự do hơn gần như bất kỳ ai trên thế giới và có thể theo đuổi những dự án hoặc thú vui họ có thể nghĩ ra. Thế nhưng khả năng tưởng tượng của họ đã teo tóp dần theo thời gian. Tâm trí họ chỉ xoay quanh một vòng lặp nhỏ gồm chơi golf, thuế và những điều đọc được trên báo buổi sáng.

Về phía những người Bà La Môn, họ cũng có thể trở nên lệch lạc khi đánh mất sự gắn kết với cách giới thương nhân nhìn nhận thực tế vật chất. Họ bắt đầu tin rằng mọi chuyện xảy ra đều xuất phát từ tính cách cá nhân hoặc những khiếm khuyết đạo đức, vốn là chất liệu của tiểu thuyết. Chiến tranh, khủng hoảng tài chính và biến đổi khí hậu được giải thích bằng những đặc điểm như tính ái kỷ, lòng tham hay nam tính độc hại thay vì các yếu tố thực tế và bình thường hơn.

Đại dịch Covid xuất hiện vì chúng ta khai thác thiên nhiên quá mức. Hoặc vì chúng ta phân biệt đối xử với người Trung Quốc. Hoặc vì hệ thống y tế thiếu công bằng. Mỗi nhận định đó đều có thể đúng ở một mức độ nào đó. Tuy nhiên, cách nhìn này cũng mang tính ám ảnh về bản thân không kém những tín đồ Cơ đốc giáo thế kỷ thứ năm từng tin rằng cuộc xâm lược của Attila người Hung xảy ra vì họ thèm muốn vợ hàng xóm hoặc quên đọc lời cầu nguyện.

Vài năm trước, tôi tham dự một bữa tiệc do một diễn viên nổi tiếng tổ chức tại một ngôi nhà sang trọng ở vùng quê nước Anh. Sau bữa tối, mọi người được mời biểu diễn một tiết mục. Các diễn viên khác hát những ca khúc hài hước hoặc độc thoại gây cười.

Sau đó, cậu con trai ngoài 20 tuổi của chủ nhà, một người đầy nhiệt huyết với các vấn đề xã hội, đứng lên thuyết giảng nghiêm túc về lượng khí thải carbon từ các chuyến bay cự ly ngắn. Điều khiến tôi kinh ngạc là rất nhiều người trong khán phòng gật đầu tán thành. Trong đầu tôi chỉ muốn hét lên: “Nếu thực sự muốn làm điều hữu ích, hãy ngừng trách móc người khác vì họ đi nghỉ dưỡng và hãy đi thành lập một công ty sản xuất xi măng phát thải carbon thấp đi.”

Giới kinh doanh và giới tinh hoa văn hóa đều sẽ tốt hơn nếu họ gắn kết với nhau nhiều hơn. Cuốn tiểu thuyết vĩ đại của nước Mỹ trong thế kỷ 21 rất có thể sẽ kể về những doanh nhân ở Thung lũng Silicon, những người trong suốt cuộc đời tôi đã tạo ra một cuộc biến đổi có tầm vóc ngang với Cách mạng Công nghiệp. Có lẽ tác phẩm đó sẽ mang dáng dấp của một phiên bản Frankenstein dành cho thập niên 2020: Trước tiên là cảm giác phấn khích, táo bạo và đầy tham vọng kỹ thuật khi tạo ra sinh vật ấy, sau đó là nỗi kinh hoàng khi nhận ra nó có sức tàn phá và vượt ngoài tầm kiểm soát.

Mỗi cách nhìn thế giới đều có thể mang lại sự phong phú và giá trị cho cách nhìn còn lại. Với tôi, tính duy vật của giới kinh doanh, tức bài toán khách quan về cách mọi thứ thực sự vận hành, giúp tôi thoát khỏi những cuộc đối thoại nhàm chán xoay quanh cái tôi cá nhân. Thực tại tồn tại quanh chúng ta phức tạp và kỳ diệu hơn rất nhiều so với bất kỳ sản phẩm nào do trí óc con người tạo ra. Như Shakespeare từng viết: “Có nhiều điều tồn tại trong trời đất hơn những gì triết lý của anh có thể hình dung, Horatio.”

Và ngay cả trong một cỗ máy doanh nghiệp kiểu A luôn lao về phía trước vì thành tích cũng tồn tại một con người với vô vàn cảm xúc và trải nghiệm mà những cuốn sách về chiến lược hay lãnh đạo sẽ không bao giờ chạm tới được.

Hình mẫu của tôi trong vấn đề này là chính trị gia Anh Roy Jenkins. Khi được bổ nhiệm làm Bộ trưởng Nội vụ năm 1965, ông nói rằng việc đầu tiên ông sẽ làm là đọc lại Proust. Ông làm vậy không phải để khoe khoang mà bởi vì “một bộ trưởng cần có khả năng vượt lên trên phạm vi công việc của mình”.

Tất cả chúng ta đều nên hướng tới điều đó.